C2026-05

Goed om te zien dat u mogelijk anderen inspireert met onze journalistieke content. We vragen u enkel voor persoonlijk gebruik onze content te kopiëren, om geen inbreuk te maken op onze Algemene Voorwaarden. Vraag anders naar onze bedrijfslicenties via [email protected]

Het Financieele Dagblad Open in Google Play Store Bekijk

Analyse • 00:30 ‘Wij willen niet roepen dat investeren in defensie belangrijk is en het vervolgens niet doen’

Jildou BeiboerAlbert Wagenaar Leden van de koninklijke familie in camouflagekleding, de financiële wereld die zijn bedenkingen steeds meer laat varen en wachtrijen om reservist te worden: defensie is in tijden niet zo aantrekkelijk geweest.

Koningin Máxima neemt deel aan een militaire oefening. Foto: Gert Janssen/ANP In het kort Defensie is na jaren van bezuinigingen weer populair bij politiek en publiek. De oorlog in Oekraïne betekent opeens overal geopolitieke duiders en grote wervingscampagnes van defensie. Ook institutionele beleggers hebben een andere houding aangenomen tegenover de defensie-industrie. ‘Omdat de veiligheid van Nederland niet meer vanzelfsprekend is.’ Met die boodschap kondigt de rijksvoorlichtingsdienst aan dat koningin Máxima besloten heeft reservist te worden. Net als haar man, die een opleiding bij de marine volgde, en haar dochter Amalia (inmiddels korporaal) staat de geboren Argentijnse voortaan klaar om Nederland te beschermen als dat nodig is.

Op bijgaande foto’s van het ministerie van Defensie loopt de koningin in vol ornaat, met camouflage en bepakking, hangt ze aan de klimmuur en mikt ze met een vuurwapen. Het moge duidelijk zijn: het koningshuis staat vierkant achter de strijdmacht en de reservistenopleiding. Aan het hele gebeuren hangt zeker een ‘pr-smaakje’, stelde historicus en koningshuisdeskundige Coks Donders tegenover de NOS.

Máxima is niet de enige die plotseling blijk geeft van liefde voor defensie. De strijdkrachten, wapenproducenten en geopolitieke duiders zien hun populariteit zienderogen toenemen. De wereld is onrustig en oorlog op het Europese continent dwingt tot nadenken over veiligheid en vrijheid.

Reservisten als brug Om het Nederlandse leger weer op te bouwen is menskracht nodig, zoals de 20.000 reservisten die in 2030 moeten zijn aangesteld. Voor Defensie betekent dat een enorme wervingsoperatie, maar die lijkt voorspoedig te verlopen. De koningin is slechts een van de duizenden Nederlanders die zich de afgelopen maanden hebben gemeld bij Defensie.

Inmiddels is het leger dermate populair dat het de nieuwe aanwas niet altijd aankan. Wie zich meldt als potentieel reservist, kan op een wachtlijst terechtkomen, samen met duizenden anderen. Tijdens een technische briefing aan de Tweede Kamer in april van dit jaar vertelden de strijdkrachten dat er zo’n 2700 wachtenden waren.

Hoe anders was dat in voorgaande decennia. De Koude Oorlog was ten einde en in 1997 schortte Den Haag de dienstplicht op. ‘Het leger had zich grotendeels teruggetrokken achter de muren van de kazerne,’ zegt voormalig commandant Landstrijdkrachten Mart de Kruif. ‘Opa’s en ooms met sterke verhalen over de dienstplicht had je niet meer.’

In 2014 stelde het toenmalige kabinet zelfs een verbod in voor militairen om in legerkleding over straat te lopen. Die maatregel was uit nood geboren: een Nederlandse jihadist in Syrië had gedreigd een daad te stellen tegen de overheid en de angst was dat die zich zou richten tegen militairen. Maar in 2018 werd het verbod om praktische redenen losgelaten. De krijgsmacht kampte in die tijd met grote personeelstekorten en zichtbaarheid binnen de samenleving moest helpen om personeel te werven.

Dat Defensie nu inzet op reservisten, vindt De Kruif slim. De parttimemilitairen kunnen het leger ondersteunen wanneer dat nodig is en omdat ze vaak daarnaast nog een baan hebben, komen de strijdkrachten weer midden in de maatschappij te staan, denkt de oud-commandant. Om het makkelijker te maken om als reservist te dienen, werkt het ministerie nauw samen met bedrijven en andere werkgevers. Zij nemen in hun cao-regelingen op dat betaald verlof wordt toegestaan voor mensen die moeten dienen.

Niet langer bezuinigen Nog niet zo heel lang geleden was het sentiment in politiek en samenleving heel anders. Opeenvolgende kabinetten zagen defensie als een post waarop gekort kon worden. ‘Bezuinigingen hebben geleid tot een aanzienlijke inkrimping van de Nederlandse landmacht’, concludeerde de Navo bijvoorbeeld in 2016. Mede daardoor waren twee van de drie resterende brigades van de landmacht ‘niet in staat om effectief te vechten in veldslagen met een hoge intensiteit’.

Door de oorlog in Oekraïne kantelde dit beleid en in de nadagen van het premierschap van Mark Rutte kreeg het halen van de oude Navo-begrotingsnorm van 2% van het bruto binnenlands product weer prioriteit. Onder druk van de Amerikaanse president Trump spraken de Navo-lidstaten in juni 2025 gezamenlijk af hun defensie-uitgaven nog verder te verhogen: per 2035 moet elke lidstaat 3,5% van zijn bbp besteden aan de krijgsmacht. Het voorstel kon in de Nederlandse politiek op brede steun rekenen.

‘Lang zaten de krijgsmacht en oorlog in Nederland in het verdachte hoekje’, zegt defensie-expert Frans Osinga. ‘We dachten: kom op zeg, oorlogsvoering, daar doen beschaafde landen niet aan. Dat is naïef gebleken.’ Dus investeert Europa weer volop in wapens en is defensie weer een prominent onderwerp in het publieke debat. ‘Long overdue’, zegt Osinga. ‘In 2014 zagen we met de annexatie van de Krim al dat verdediging weer bovenaan de agenda moest komen. Dat zeiden we toen ook allemaal, maar niemand ging daarna naar de 2%‑norm van de Navo.’

Grijstinten accepteren Ook voor Nederlandse vermogensbeheerders, pensioenfondsen en verzekeraars was de inval van Poetin een omslagpunt. Jarenlang stond investeren in defensie onderaan de prioriteitenlijstjes. Kritische nieuwsartikelen en televisie-uitzendingen maakten pensioenfondsen voorzichtig. Dat beeld is gekanteld, zegt Daan Spaargaren, senior strateeg verantwoord beleggen bij pensioenfonds PME. ‘Onze deelnemers zijn van gedachten veranderd. In 2025 gaf een grote meerderheid aan dat wij meer in defensie moeten beleggen. Eerder was dat ongeveer een derde.’

Voor PME betekent dit het zoeken naar mogelijkheden. Het pensioenfonds wil zijn strenge uitsluitingsregels niet aanpassen. Bovendien zit de kapitaalbehoefte niet bij de grote bommenwerpers. Daarom koos het pensioenfonds onlangs voor een investering van €40 mln in een hightech-defensiefonds. ‘Wij willen niet roepen dat het belangrijk is en het vervolgens niet doen. Het past een pensioenfonds om zijn verantwoordelijkheid te nemen. Ik hoop dat meer investeerders deze stap durven te zetten.’

Toch blijft het balanceren. Investeren in defensie is aan de ene kant werken aan de veiligheid en weerbaarheid van Nederland en Europa. Aan de andere kant staan mogelijke mensenrechtenschendingen, een risico dat niet ineens wegvalt als het belang van defensie toeneemt. ‘Het is ook een bepaalde mate van grijstinten accepteren,’ zegt Spaargaren. Streng selectiebeleid moet die gevaren zoveel mogelijk uitsluiten. ‘Maar we maken ook tempo, omdat we zien dat het nodig is.’

‘We gaan niet meer terug naar de wereld zoals hij was’, stelt Spaargaren. Hij ziet hoe Amerikaanse defensiebedrijven meer produceren voor hun eigen thuismarkt en Europeanen ook kiezen voor eigen producten. ‘Misschien verandert de westerse defensiemarkt in een Europese en nationale markt.’

Niet alleen institutionele beleggers investeren weer meer in defensie, ook particuliere beleggers kopen meer defensie-aandelen. Vooral het Duitse Rheinmetall is populair bij Nederlanders. Afgelopen jaar stond het bedrijf voor het eerst in de top-25 van aandelen waarin Nederlanders het meest beleggen.

Beeldbuis De omarming van defensie is ook terug te zien op de beeldbuis. Wie langs de verschillende zenders zapt, kan bijna niet om geopolitieke duiders als Rob de Wijk, Arend Jan Boekestijn en Mart de Kruif heen. Ze zitten in talkshows, journaals, radio-uitzendingen en maken eigen podcasts. Volgens weekblad Quote is er in het circuit van dagvoorzitters en sprekers sprake van een ‘soldatenhausse’.

Aan zijn status als bekende Nederlander moet voormalig commandant De Kruif nog steeds wennen. Dat hij overal aanschuift om te vertellen over de verschillende oorlogen is om zoveel mogelijk mensen te bereiken. ‘Ik vind het nodig omdat we in de jaren dertig allemaal onze mond hielden toen we zagen wat er op ons afkwam. Ik wil duiden wat er in de wereld aan de hand is, wat er militair aan de hand is, dat is wat mij drijft.’

De positieve invloed van Máxima als reservist? ‘Maak het niet groter dan het is’, zegt De Kruif. ‘Als je wilt dienen omdat Máxima het ook doet, dan ga je waarschijnlijk de opleiding niet halen. Mensen moeten een intrinsieke motivatie hebben.’

Tijdelijk 35% korting op FD Digitaal Lees onbeperkt de journalistiek van het FD: van economie en bedrijfsleven tot politiek en innovatie. Bekijk aanbieding Lees ook

Kabinet versnelt defensie-uitgaven, maar vrees voor ‘miljardenverspilling’ Gerelateerde onderwerpen Defensie Ministerie van Defensie Geopolitiek Politiek

Toon meer Laatste nieuws 09:00 De hand van de knip als voorwaarde voor verdere Europese integratie 00:30 Het slechtste nieuws van onze tijd: de mondiale vooruitgang stokt 00:30 Het geheim van kwantum-wereldspelers in Delft: ‘Iedereen gunt elkaar succes’ 00:30 ‘Wij willen niet roepen dat investeren in defensie belangrijk is en het vervolgens niet doen’ 00:30 Modeontwerper wordt kunstenaar Lees al het laatste nieuws Meer samenleving

3 min leestijd • Interview Modeontwerper wordt kunstenaar

4 min leestijd • Recensies: Boeken Hoe de grond onder onze voeten de huizenprijzen mede bepaalt

2 min leestijd Boete van €486.000 voor voormalige handelaar pensioenfonds

2 min leestijd • Weekgrafiek Nederland maakt ruimte voor defensie

Over FD

Algemeen

Service

Producten

Van onze partners

Meer

service

Binnenland Buitenland Politiek Economie Bizar Wetenschap Reizen Opinie Quiz

© Ronald Hissink Masoud krijgt geen rijbewijs: 'Het voelt raar, ik ben geslaagd, toch mag ik de weg niet op' Masoud Roshanzamir (30) uit Deventer deed alles wat nodig is voor een rijbewijs. Hij volgde rijlessen, betaalde zo’n 2500 euro en slaagde voor theorie‑ en praktijkexamen. Maar toen hij het rijbewijs bij de gemeente wilde aanvragen, kreeg hij te horen dat dat niet kan.

Ingrid Willems 8 mei 2026, 17:00 Laatste update: 17:33 Roshanzamir zit namelijk in de asielprocedure. Hij kan wel rijlessen nemen en examen doen, maar geen rijbewijs aanvragen.

„Dit treft asielzoekers en is nauwelijks bekend”, zegt Simon Govers. Hij is professional op het azc in Schalkhaar.

Govers: „Iemand slaagt voor zijn examen en kan er vervolgens niets mee. Dat kan toch niet de bedoeling zijn? Alle asielzoekers in Nederland van 18 jaar en ouder die nog in procedure zitten, zijn de dupe.”

Veel plezier met je gratis dagpas!

Geniet vandaag gratis van alles dat hoort bij ons Digitaal-abonnement.

Dat Roshanzamir zijn rijbewijs niet krijgt, komt door de wet. Zolang je geen verblijfsstatus hebt, kun je geen rijbewijs krijgen.

Govers wil dat er een oplossing komt. „Waarom kan de overheid geen speciaal document maken voor deze situaties?”

Voor Roshanzamir kwam het nieuws als een schok. „Toen ze bij de gemeente zeiden dat ik geen rijbewijs kon krijgen, dacht ik dat er een misverstand was. Ik heb mijn examens gehaald. Heb alles gedaan wat nodig is. Ik wist niet dat je geen rijbewijs kunt krijgen als je nog geen verblijfsstatus hebt.”

Niet de juiste papieren Roshanzamir vluchtte uit Iran en heeft een zogenoemd W-document. Dat is een identiteitsbewijs voor mensen die asiel hebben aangevraagd en rechtmatig in Nederland verblijven, maar nog wachten op een beslissing over hun verblijfsstatus.

Met een W-document mogen ze in Nederland wel theorie- en praktijkexamen doen. Maar een rijbewijs aanvragen bij de gemeente kan pas als er een verblijfsvergunning is.

Het Centraal Bureau Rijvaardigheidsbewijzen (CBR) waarschuwt daar ook voor op zijn website.

Hoe veel mensen met een W‑document hun rijexamen halen, maar geen rijbewijs kunnen krijgen, is onbekend. Betrokken instanties als het CBR, de Rijksdienst voor het Wegverkeer (RDW) en gemeenten houden daarover geen cijfers bij.

Roshanzamir wil vooruit. „Met een rijbewijs kun je werken, je verplaatsen, je leven opbouwen.”

© Eigen foto Dat het ontbreken van het rijbewijs gevolgen heeft, merkt hij. „Soms reageer ik op werk en dan vragen ze of ik een rijbewijs heb. Als ik uitleg dat ik het examen heb gehaald, maar het rijbewijs niet kan krijgen, houdt het op.”

Willekeur Roshanzamir vindt het bovendien vreemd dat binnen één gemeente de een wel en de ander geen rijbewijs krijgt. „Mijn vriendin zit in precies dezelfde situatie en zij heeft haar rijbewijs hier in Deventer wél gekregen”, zegt hij. „Ik ken ook voorbeelden uit Groningen, waar de ene persoon het rijbewijs wel kreeg en de andere niet.”

Woordvoerder Maarten-Jan Stuurman erkent dat het in Deventer een aantal keren fout is gegaan. „Het blijft mensenwerk. Hier is dat bij zes mensen met een W-document gebeurd. De medewerkers op Burgerzaken zijn daarom nog eens extra geïnformeerd over de regels.”

Verplicht status controleren De Nederlandse Vereniging voor Burgerzaken (NVVB) meldt dat gemeenten bij een rijbewijsaanvraag verplicht zijn de verblijfsstatus te controleren. Volgens Niek Karsten van de NVVB zijn gemeenten daarbij gebonden aan nationale en Europese regels.

„We weten dat gemeenten in de praktijk soms fouten maken, bijvoorbeeld omdat ze documenten verkeerd begrijpen. Daarom hebben de RDW en de NVVB de gemeenten hier de afgelopen maanden nadrukkelijk over geïnformeerd. Onze indicatie is dat het om een beperkt aantal personen gaat.”

Als blijkt dat de gemeente toch een rijbewijs heeft afgegeven, terwijl dat niet mocht, dan kan de gemeente dat volgens Karsten ongeldig verklaren. De burgemeester van Deventer heeft volgens Stuurman besloten dat niet te doen.

Motie in Tweede Kamer Govers en Roshanzamir vertelden onlangs aan PRO-Tweede Kamerlid Esmah Lahlah, die in Deventer op bezoek was, over de rijbewijskwestie. Daarop diende Lahlah in de Tweede Kamer een motie in om de wet te veranderen. Ze vindt dat mensen met een W-document ook een rijbewijs moeten kunnen krijgen.

Volgens Lahlah moeten mensen die wachten op een verblijfsstatus zo snel mogelijk kunnen meedoen in de samenleving. Als ze willen werken, vrijwilligerswerk willen doen of zich willen verplaatsen, moeten de drempels niet onnodig omhoog, stelt ze.

Minister Vincent Karremans van Infrastructuur en Waterstaat ontraadde de motie. Hij wijst op de Europese regels en de wettelijke eisen rond het afgeven van rijbewijzen. Volgens Europese regels mogen landen alleen een rijbewijs afgeven aan mensen die officieel in dat land wonen.

Roshanzamir heeft al met al voorlopig geen rijbewijs. „Het voelt raar. Ik kan rijden. Ik ben geslaagd. Toch mag ik de weg niet op.”

Onze excuses Helaas kunnen wij deze social post, liveblog of anders niet tonen omdat het één of meerdere social media-elementen bevat. Aanvaard de social media-cookies om deze inhoud alsnog te tonen.

Cookie-instellingen wijzigen

Ontdek de Lezerij-app Geniet van ruim 15 tijdschriften met je dagpas Lezerij is een van je vele gratis extra’s bij AD Digitaal Lees meer Schrijver Benzakour bevrijdde gekooide vogeltjes op Bali: ‘Bankrekening werd leger, maar hart werd rijker’ Schrijver Benzakour bevrijdde gekooide vogeltjes op Bali: ‘Bankrekening werd leger, maar hart werd rijker’

Quinten (13) vapet al 3 jaar: ‘Verkoper maakt het niet uit dat je minderjarig bent’ Quinten (13) vapet al 3 jaar: ‘Verkoper maakt het niet uit dat je minderjarig bent’

29 gemeenten overwegen een verbod op fatbikes, 70 gemeenten wachten op landelijk beleid 29 gemeenten overwegen een verbod op fatbikes, 70 gemeenten wachten op landelijk beleid

Met zijn overstap naar Tata Steel wordt ex-directeur van Milieudefensie Donald Pols het uithangbord voor de vijand column 22 Met zijn overstap naar Tata Steel wordt ex-directeur van Milieudefensie Donald Pols het uithangbord voor de vijand

Bizarre snelheden op A1: agenten zien duo met 215 km/u voorbij scheuren 61 Bizarre snelheden op A1: agenten zien duo met 215 km/u voorbij scheuren

Om 06.00 uur aan het bier: maatschappijen willen paal en perk stellen aan overlast op luchthavens 21 Om 06.00 uur aan het bier: maatschappijen willen paal en perk stellen aan overlast op luchthavens

KLM-stewardess in isolatie in ziekenhuis na mogelijke besmetting met hantavirus KLM-stewardess in isolatie in ziekenhuis na mogelijke besmetting met hantavirus

Eenzame man lijkt een blokje om, maar dan ontdekt agent de trieste waarheid De Wijkagent 1 Eenzame man lijkt een blokje om, maar dan ontdekt agent de trieste waarheid

Nederlanders met machinegeweren bewaakten recordpartij van 30.000 kilo cocaïne Nederlanders met machinegeweren bewaakten recordpartij van 30.000 kilo cocaïne

KLM-stewardess test negatief op hantavirus na contact met besmette Nederlandse die later overleed KLM-stewardess test negatief op hantavirus na contact met besmette Nederlandse die later overleed

Universiteiten blokkeren toegang tot Canvas na nieuws over grootschalige hack Universiteiten blokkeren toegang tot Canvas na nieuws over grootschalige hack

Duitse politie gaat bankgebouw binnen om gijzeling te beëindigen Duitse politie gaat bankgebouw binnen om gijzeling te beëindigen

Robotarm van Marsrover schudt vastzittende steen los Robotarm van Marsrover schudt vastzittende steen los

Dode dolfijn in busje getild na stranding op Vlieland Dode dolfijn in busje getild na stranding op Vlieland

Lees gratis ruim 15 tijdschriften in de Lezerij-app ervaar AD Digitaal Net binnen 19:00 Drempel voor politiek geweld ligt griezelig laag

Drempel voor politiek geweld ligt griezelig laag 18:46 Rechter fluit Camille van Gestel terug: ondernemer bleek toch nog 120.000 euro aan inkomsten te hebben

Rechter fluit Camille van Gestel terug: ondernemer bleek toch nog 120.000 euro aan inkomsten te hebben 17:54 Om 06.00 uur aan het bier: maatschappijen willen paal en perk stellen aan overlast op luchthavens

Om 06.00 uur aan het bier: maatschappijen willen paal en perk stellen aan overlast op luchthavens 21 17:43 Kabinet: 100 miljoen euro om vuurwerkhandelaren te compenseren

Kabinet: 100 miljoen euro om vuurwerkhandelaren te compenseren 17:30 Geef statushouders eerder taallessen zodat ze sneller kunnen werken

Geef statushouders eerder taallessen zodat ze sneller kunnen werken 10 Meer artikelen Speel hier gratis puzzels, quizzen en spelletjes Speel hier gratis puzzels, quizzen en spelletjes

Meest gelezen De Nederlandse verdachten moesten op het schip Arconian de grootste partij cocaïne ooit bewaken. Ze waren zwaar bewapend. Nederlanders met machinegeweren bewaakten recordpartij van 30.000 kilo cocaïne

1 Rob en Annelien Brand ervaren jarenlang enorme overlast van hun directe buurman. Buurman gijzelt galerijflat jarenlang met overlast: ‘Kinderen worden geïntimideerd’

2 Angela de Jong. Angela 66 Ach joh, dan ga je toch niet rondreizen door Azië, maar blijf je lekker nog jaartje bij je moeder

3 NForce zat vroeger met de servers in dit pand op Borchwerf in Roosendaal en heeft daar nu nog een postadres. Justitie haalt pornosite offline waar video’s van verkrachtingen slapende vrouwen te zien waren

4

Masoud krijgt geen rijbewijs: 'Het voelt raar, ik ben geslaagd, toch mag ik de weg niet op'

5 AD Webwinkel DierenPark Amersfoort DierenPark Amersfoort

van €31,50 voor €22,95 Bastion hotelovernachting incl. ontbijt voor 2 pers. Bastion hotelovernachting incl. ontbijt voor 2 pers.

voor €85,00 Draagbare DAB+/FM radio met noodfuncties - Nedis Draagbare DAB+/FM radio met noodfuncties - Nedis

van €129,99 voor €69,99 CORPUS Reis door de Mens CORPUS Reis door de Mens

van €25,95 voor €20,50 Hotel Oringe

Volledige omschrijving Te huur voor 1 tot 2 jaar:

Kantoor-/opslagruimte aan de Odijkseweg 36 te Houten. Dit pand biedt kantoorruimte verdeeld over de begane grond en een verdieping, maar kan in overleg als opslagruimte gebruikt worden. Het perceel is gelegen aan een fietsstraat op een rustige en groene locatie. Het pand is goed bereikbaar met de auto, fiets en het openbaar vervoer. Voorzieningen als kinderdagverblijven zijn in de omgeving te vinden en daarnaast zijn de winkelcentra ”De Dikke Boom” en ”Het Rond” binnen enkele fietsminuten bereikbaar.

Vloeroppervlak: Het totaal verhuurbaar vloeroppervlak is circa 383 m², als volgt verdeeld: circa 305 m² gelegen op de begane grond; circa 78 m² gelegen op de verdieping.

Het huren van de helft van de kantoor-/opslagruimte is bespreekbaar.

Huurprijs: € 19.150,= per jaar, te vermeerderen met de wettelijk verschuldigde omzetbelasting. € 50,= per m² per jaar, te vermeerderen met de wettelijk verschuldigde omzetbelasting.

Voorzieningen: De kantoor-/opslagruimte wordt opgeleverd in de huidige staat, voorzien van: – verlichtingsarmaturen; – te openen ramen; – kabelgoten; – systeemplafond; – toilet; – verwarming; – kamerindeling.

Ligging/bereikbaarheid: De kantoor-/opslagruimte is goed te bereiken met het openbaar vervoer. Binnen 1 kilometer bevinden zich een bushalte en een treinstation. De oprit van de rijksweg A12, in de richting van Utrecht, bevindt zich op 5 autominuten afstand. De rijksweg A12 biedt aansluiting naar de rijkswegen A27, A28 en A2. De oprit van de rijksweg A27 en de oprit van de rijksweg A12 Bunnik bevinden zich op 10 autominuten afstand. Met de fiets bereik je binnen 2 minuten het winkelcentrum ”De Dikke Boom” en ”Het Rond”, hier vindt u een supermarkt, diverse winkels, restaurants en andere voorzieningen.

Parkeren: Parkeren is mogelijk op openbaar terrein. Aan de Odijkseweg, voor het pand, bevinden zich parkeerplaatsen.

Bestemming: Kantoor met als dubbelbestemming Archeologie 2. Een bestemming kan aan verandering onderhevig zijn. Raadpleeg derhalve voor de actuele gegevens de website omgevingswet.overheid.nl of neem contact op met ons kantoor.

Bouwjaar: 1990, volgens BAG Viewer.

Energielabel: C.

Betalingen: huur en BTW per maand vooruit. Huurtermijn: 1 jaar. In overleg met verhuurder is een huurtermijn van 2 jaar mogelijk. Opzegtermijn: 3 maanden voor het aflopen van een huurtermijn, door huurder en verhuurder. Huurprijsaanpassing: jaarlijks, voor het eerst één jaar na huuringangsdatum, op basis van het consumptieprijsindexcijfer voor alle huishoudens (CPI, als vastgesteld door het CBS, met als basisjaar 2015). Zekerheidsstelling: een waarborgsom ter grootte van minimaal twee maanden huur te vermeerderen met BTW. Overige condities: huurovereenkomst op basis van triple-net verhuur. Aanvaarding: in overleg.

Minder Kenmerken Status Beschikbaar Huur € 50,- Toegevoegd 30-12-2024 Perceeloppervlakte 637 m2 Kantoorruimte 383 m2 Bedrijfsruimte 383 m2 Aanmeldingsreden In verhuur genomen

Ga naar hoofdinhoud. Sla menu over, ga naar het artikel

Mijn ND Abonneer Nieuws Geloof Opinie Mensen Cultuur Vacatures

Nieuws Krant Podcasts Puzzels Mijn nieuws Afbeelding Uitgelicht Hoe christelijke donateurs in Nederland radicale Israëlische kolonisten steunen Elk najaar brengt Christenen voor Israël meer dan honderdduizend bloembollen naar Israël. Maar niet elke gift uit Nederland is zo onschuldig. Wat gebeurt er met het geld van christelijke donateurs op de Westelijke Jordaanoever? ‘Voor mensen daar is het een kwestie van leven en dood.’

Luister Aaldert van Soest Annegina Randewijk Maurice Hoogendoorn dinsdag 25 maart 2025, 02:11 aangepast 12:50 De familie van Jamal Faris woont al generaties op de Westelijke Jordaanoever. Hij kijkt vanaf een heuvel over zijn olijfgaard uit. ‘Kijk, dat stuk is nieuw’, zegt Faris. Hij wijst naar een nieuwbouwwijk van de Israëlische nederzetting Revava, die op tweehonderd meter afstand ligt van zijn land.

Het is niet meer veilig voor hem om tussen zijn eigen olijf- en vijgenbomen te lopen, dus aanschouwt hij zijn landbouwgrond van een afstandje. Faris is een Palestijn en werd geboren in het dorp Deir Istiya op de Westelijke Jordaanoever.

Tekst loopt door onder de advertentie

De landbouwgrond die hij erfde van zijn vader is in de afgelopen dertig jaar fors geslonken, doordat kolonisten bomen omhakten en grond in bezit namen. Hier werd de nederzetting Revava gebouwd. Terwijl zijn vader in de jaren tachtig zes hectare kocht, beslaat de olijfgaard van Faris nu nog hooguit vier hectare.

‘Ik weet nog dat de eerste trailers met kolonisten aan de rand van het land van mijn vader neerstreken. We konden er niet zoveel tegen beginnen.’ Faris en zijn familie hadden nog de hoop dat deze beweging wel zou overwaaien, maar ‘het werden er in rap tempo meer en ze (kolonisten, red.) zochten steeds meer het conflict op.’

Waarom publiceren we dit verhaal? Nederlandse christenen zijn een belangrijke financier van projecten in Israël en op de Westelijke Jordaanoever. We vinden het belangrijk te onderzoeken en te controleren wat er met dat geld gebeurt, mede omdat Joodse nederzettingen op de Westoever volgens internationaal recht illegaal zijn en er sprake is van veel geweld rond de nederzettingen. Lees onderaan dit artikel een uitgebreide journalistieke verantwoording.

Aan het begin van deze eeuw vielen gewapende kolonisten de olijfgaard binnen en bonden zijn vader vast aan een boom, vertelt hij. ‘Terwijl mijn vader toekeek, werd een deel van onze boomgaard gekapt. Honderden bomen.’

Christelijke organisaties De nieuwe wijk in Revava, waar Faris naar wijst, is deels gebouwd met geld van Nederlandse christenen. Daarover straks meer. Het is bepaald niet het enige project in Israël dat wordt gesteund door christelijke organisaties in Nederland. Al decennialang is er een beweging te zien waarbij christenen in ons land via onder meer vrijwilligerswerk, inzamelingsacties en bouwprojecten steun bieden aan Joden.

Tal van christelijke organisaties blijken steun te bieden aan Israël. We vinden zeker vijftien stichtingen met in totaal een begroting van 16 miljoen euro in 2023, die zich uit bijbelse overtuiging inzetten voor Israël - daarvan steunen minstens tien stichtingen direct Israëlische kolonisten op de Westoever, met minstens 420.000 euro. Dat geld gaat naar in ieder geval vijftien verschillende nederzettingen. Dat blijkt uit onderzoek van Investico, in samenwerking met het Nederlands Dagblad en BOOS.

De steun aan zeker vijftien nederzettingen is zeer omstreden, omdat volgens internationaal recht het gebied niet aan Israël toebehoort. Een recente uitspraak van het Internationaal Gerechtshof bevestigt dat de nederzettingen illegaal zijn. De steun aan Joodse nederzettingen op de Westoever staat bovendien haaks op het Europees en Nederlands beleid: de Nederlandse overheid voert juist een ontmoedigingsbeleid voor economische activiteiten in de nederzettingen.

De pro-Israëlische stichtingen redeneren vanuit een totaal andere visie. Ze duiden het gebied vaak aan met de Bijbelse namen ‘Judea en Samaria’ en vinden dat de Joden daar wél mogen zijn. En dus steken ze er ook forse bedragen in. Maar wat gebeurt daar precies mee? En wat betekent dit voor de kolonisten en voor de Palestijnse bewoners in de buurt van de nederzettingen? Voor dit artikel reisden we af naar de Westelijke Jordaanoever om dat te onderzoeken.

Lees verder onder de foto.

Boven: Een Israëlische nederzetting in Efrat op de Westelijke Jordaanoever in 2023. Onder: op dezelfde plaats maken Israëliërs in 1995 het land klaar om nieuwe huizen te bouwen. - beeld: ANP

Nieuwbouwwijk Wie de Joodse nederzetting Revava binnenrijdt, krijgt al snel een bewaker op zich af. ‘Zijn jullie criminelen?’ De nederzetting is in de afgelopen dertig jaar uitgegroeid van een paar containers naar een dorp met scholen, een synagoge en een pizzeria. En er wordt gestaag doorgebouwd.

Een drietal graafmachines is druk in de weer nabij een nieuwbouwwijk van witte prefabhuizen met kleine raampjes en rolluiken. Zeker tien gezinnen kunnen er wonen. De wijk kijkt uit op de vallei waar de olijfbomen van Faris staan. Ook al kennen de bewoners van deze huizen hun Palestijnse buurman niet.

De nieuwe wijk in Revava is in 2022 gebouwd, getuigt een wit bord bij de ingang. ‘The new immigrant neighborhood in Revava’, zo staat er. Met een verwijzing naar de donateurs die de wijk hebben bekostigd: Christian Friends of Israel Communities, Kenneth Copeland Ministries en de Nederlandse stichting Christenen voor Israël.

Voor de in 2022 geplaatste huizen in Revava lag een - door Israël - goedgekeurd plan klaar. Maar de huizen zijn niet volgens dat plan gebouwd, vertelt Alon Cohen-Lifshitz, een Israëlische landschapsplanner voor mensenrechtenorganisatie Bimkom. Aan de hand van kaarten legt hij uit dat een deel is gebouwd op grond die door Israël wordt beheerd, maar een ander deel op privaat land van Palestijnen uit Deir Istiya.

‘Wij willen overal helpen en denken niet: nu wordt het een beetje ingewikkeld, dus we trekken ons terug.’ Dat laatste is ook volgens Israëlisch recht illegaal en daarom zijn er volgens Cohen-Lifshitz in 2022 door de Israeli Civil Administration (het bestuur over zone C van de Westoever) ‘sloopbevelen’ uitgevaardigd voor deze nieuwbouwwijk. Hij heeft deze sloopbevelen opgevraagd en ontvangen via een beroep op de Israëlische wet rond openbaarheid van bestuur. Maar het is volgens hem heel onwaarschijnlijk dat de Israëlische autoriteiten hierop gaan handhaven en de gebouwen afbreken.

Deze-christenen-doneerden-voor-Isra-l---Mijn-ogen-zijn-opengegaan-voor-het-lot-van-de-Palestijnen- Lees ook

Deze christenen doneerden voor Israël: ‘Mijn ogen zijn opengegaan voor het lot van de Palestijnen’

Hoe kijkt medefinancier Christenen voor Israël (CvI) hier tegenaan? We leggen tijdens een gesprek in het kantoor van het Nederlands Dagblad de casus voor aan Sara van Oordt van CvI. Zij wordt in dat gesprek bijgestaan door jurist Andrew Tucker van de pro-Israëlische denktank Thinc. De nieuwe wijk bestaat uit twaalf tijdelijke woningen, die daar zijn neergezet voor de opvang van Joodse vluchtelingen uit Oekraïne, legt Van Oordt uit. ‘Wij hebben dat in overleg met het gemeentebestuur van Revava gedaan.’

Dat de huizen op privégrond van Palestijnen staan, was haar niet bekend. ‘Wij moeten dit nu eerst uitzoeken. Maar mocht bewezen zijn dat de huizen staan op het gebied van een Palestijnse boer, dan is het verplaatsen ervan het eerste wat wij zullen doen. Christenen voor Israël wil helemaal niet bouwen op plekken waar sprake zou zijn van het stelen van land.’

Steun voor kolonisten Wie langer door de Westelijke Jordaanoever reist, ziet op veel meer plekken bordjes staan van Christenen voor Israël. De Nederlandse organisatie stelt dat Israël op basis van de Oslo-akkoorden uit de jaren negentig het recht heeft om in bepaalde gebieden op de Westoever te zijn en biedt daarom in deze gebieden steun aan de Joodse kolonisten. ‘Wij ondersteunen overal in Israël projecten’, zegt Van Oordt. ‘Daarvan gaat 3 procent naar Joodse projecten op de Westelijke Jordaanoever, en 3 procent naar Palestijnse projecten op de Westelijke Jordaanoever.’

Of het verstandig is om te investeren op zulke controversiële plekken? Van Oordt: ‘Wij willen overal helpen en denken niet: nu wordt het een beetje ingewikkeld, dus we trekken ons terug.’

Lees verder onder de foto.

Boven: Een Israëlische nederzetting in Efrat op de Westelijke Jordaanoever in 2023. Onder: Joodse kolonisten in 2000. - beeld: ANP

Enquête Niet alle CvI-donateurs zijn op de hoogte dat hun donaties mogelijk bij kolonisten op de Westoever terechtkomen, blijkt uit een enquête die het Nederlands Dagblad onder haar lezers uitzette. Tegelijk ervaren de meesten het niet als een probleem. ‘Ik vind dat de zogenaamde Westelijke Jordaanoever het ‘ancestral homeland’ (voorouderlijk thuisland, red.) van de Joden in Israël is’, reageert een vrouw uit een evangelische gemeente.

Uit de peiling (zie kader voor toelichting over de respondenten) blijkt dat de opvattingen over Israël onder christenen uiteenlopen van zeer pro-Israëlisch tot zeer pro-Palestijns - waarbij de balans wel iets doorslaat naar de Israëlische kant. Ruim één op de vijf respondenten vindt het afpakken van Palestijnse landbouwgrond om er huizen te bouwen deels of volledig acceptabel. Onder de respondenten die in de afgelopen vijf jaar doneerden aan Christenen voor Israël ligt dit percentage een stuk hoger (iets boven de helft). Toch, zo reageert Van Oordt, is dat niet de visie waar CvI zelf voor staat. ‘Waar wij voor staan is dat wij gewoon hulp willen geven en dat we ons aan de wet houden.’

‘We love them deeply’ ‘You found it!’ Met een grote glimlach doet Sondra Baras de voordeur open. Even later zegt ze, wijzend naar het land rondom haar huis: ‘Realiseren jullie je wel dat toen wij hier kwamen, er niets was? We hebben alles zelf gebouwd.’

Baras, de oprichter van