C2026

De wereld in wanorde (9): Michael Ignatieff ‘We leven in een tijd van roofzuchtige grootmachten’ De liberale wereldorde mag dan voorbij zijn, toch is de Canadese hoogleraar internationale betrekkingen Michael Ignatieff niet zonder hoop. Orbán kan de verkiezingen verliezen en de politiek van het vijanddenken komt misschien ten einde.

Sarah Bronkhorst

9 april 2026 – verschenen in nr. 15

Cadeau geven

Delen Leeslijst

De Canadese premier Mark Carney (links) spreekt met Europese leiders, Volodymyr Zelenskyy en Navo-secretaris-generaal Mark Rutte tijdens de G7-top in Kananaskis, Canada, juni 2025 © Simon Dawson / Eyevine / ANP Tijdens de ruim twee uur durende treinreis van Boedapest naar de badplaats Balatonfüred is het onmogelijk om te vergeten dat Hongarije allesbepalende verkiezingen tegemoet gaat. Langs het spoor wordt het landschap onderbroken door reclamezuilen die beplakt zijn met een variatie van Fidesz-campagneposters. Een kleurrijke foto van een starre Viktor Orbán, dan weer een zwart-witportret van Volodymyr Zelensky, Ursula von der Leyen en oppositiekandidaat Péter Magyar met de tekst: ‘Zij zijn het gevaar!’ en ‘Laten we ze stoppen!’

Aan het Balatonmeer heeft Michael Ignatieff, schrijver, oud-leider van de Canadese Liberale Partij en levend symbool van de liberale wereldorde, een buitenverblijf. Opmerkelijk genoeg deelt hij het appartementencomplex met voornamelijk Fidesz-sympathisanten. Ooit waren de oevers van het Balatonmeer een bestemming voor de Hongaarse aristocraten, nu staat het bekend als de zomerspeeltuin van Orbáns partijkader. Om hun conservatieve buren te provoceren hing Ingatieffs vrouw Zsuzsanna vanaf het balkon een grote poster van de oppositiepartij Tisza naar beneden. In Hongarije beslissen de kiezers op 12 april of ze Orbáns koers voortzetten of een ander pad inslaan met Tisza’s voorman, Péter Magyar.

Ignatieff werkt hier aan een nieuw boek waarin hij terugblikt op zijn jaren als stem in het hart van de internationale politiek. Op een kastje in zijn studeerkamer staat een ingelijste foto van hem met Barack Obama uit 2009.

De man die zijn werkende leven wijdde aan het liberale internationalisme en dat gedachtegoed in de naoorlogse wereld triomf na triomf zag behalen, maakte in Hongarije de illiberale contrarevolte mee. In 2016 trad Ignatieff aan als rector van de Central European University in Boedapest, een instituut dat door de joods-Hongaarse filantroop George Soros werd opgericht. In 2019 verhuisde het noodgedwongen naar Wenen. ‘We zijn waarschijnlijk het laatste Oostenrijks-Hongaarse instituut’, grapt hij.

Het ontmoedigen van academische vrijhavens is een integraal onderdeel van de cultuurstrijd die Orbán het afgelopen anderhalve decennium voerde, zegt Ignatieff. ‘Orbán is niet alleen de langstzittende regeringsleider in Europa, hij heeft zichzelf ook met succes tot de avatar van een ideologische tegenbeweging tegen het liberalisme gemaakt. Met de verkiezingen op 12 april bepalen de Hongaren ook in hoeverre deze illiberale golf onverstoord door zal gaan.’

Nieuwsbrief Ontvang de selectie van de dag, met op zondag een terugblik op onze belangrijkste verhalen

Inschrijven Gerust is Ignatieff er niet op. ‘Je moet Viktor Orbán nooit onderschatten. Hij is een uitstekende en slimme politicus. Een van de slimste dingen die hij ooit heeft gezegd, was de fameuze uitspraak richting West-Europa: “Wij dachten altijd dat jullie onze toekomst zouden zijn. Nu weten we: wij zijn jullie toekomst.” Het is de geschiedenis die een andere kant op beweegt. Dat narratief staat op het stembiljet van 12 april.’

Fidesz voert dit jaar een campagne met de onrealistische dreiging van een Oekraïense aanval op Hongarije. In reactie hierop noemt de Amerikaanse historica Anne Applebaum deze verkiezing de allereerste ‘post-reality political campaign’.

‘Ik hoorde Péter Krekó, een analist uit Boedapest, iets soortgelijks zeggen. Hij noemde het “surrealistic politics”. Surrealistisch omdat het een electoraat probeert aan te praten dat de oorlog in Oekraïne zal overslaan naar Hongarije en dat Hongaarse jongens door Zelensky zullen worden opgeofferd. Het is nogal ingewikkeld om daar een connectie met de realiteit te zien. Uiteindelijk is het een afleidingsmanoeuvre. Mensen zijn ontzettend bang dat de breuk in de Droezjba-pijpleiding (die olie vanuit Rusland via Oekraïne naar Hongarije en Slowakije voert – sb) de levenskosten zal verhogen. Achter het surrealisme in deze campagne zit dus een werkelijk economisch probleem.’

Hoe zou u de implicaties van de Hongaarse verkiezingen voor Europa beschrijven?

‘Als je kijkt naar de Franse verkiezingen die in 2027 plaatsvinden, ziet het er momenteel naar uit dat het radicaal-rechtse Rassemblement National aan het roer komt te staan. In Engeland heb je Reform, in Duitsland het AfD, dat rond de 25 tot 30 procent steun bereikt. Als Orbán verliest, is dat niet direct een halt op de resultaten in andere landen, maar wel een duidelijk signaal. Een van de verhalen die het illiberaal autoritarisme de afgelopen tien jaar levenskracht gaf, was “wij zijn de toekomst”. Als Orbán verliest, is het niet meer zo vanzelfsprekend om die boodschap te blijven verkondigen.’

We hebben de afgelopen jaren vanuit de VS grote diplomatieke investeringen gezien richting Hongarije. Hoe ziet u de symbiose tussen deze twee en de manier waarop Amerika naar de Hongaarse verkiezingen kijkt?

‘Vroeger bestond er een communistische internationale. Nu is er een conservatieve internationale. Orbáns Europese Kulturkampf tegen het liberalisme is gekopieerd door de Maga-Republikeinen. De lijntjes zijn kort: buitenlandminister Marco Rubio en vicepresident JD Vance spreken hun steun uit voor de nationalistische leiders in Europa. Steun uit de VS geeft Orbán en consorten vooral de bevestiging dat wanneer ze winnen, ze toegang hebben tot het Witte Huis en Trumps deals en Amerikaanse steun bij het invoeren van Russische grondstoffen naar Hongarije. Maar de vraag is of deze internationale uitwisseling zich op lokaal niveau uitbetaalt. Levert de steun van Trump, Vance of Rubio überhaupt één extra stem op in een Hongaars plattelandsdorp? Ik denk niet dat het zo werkt.’

Toch bijzonder dat een klein land als Hongarije de maatstaf is geworden voor hoe het gaat met de liberale wereldorde.

‘Hongarije biedt een maatstaf voor een veel langer historisch proces, namelijk de transitie na de val van het communisme. Die transitie naar democratie op een plek als deze is nog niet voorbij en duurt langer dan ik had verwacht. De autoritaire staatstraditie van dit land dateert uit het communisme, en zelfs daarvoor, uit het autoritaire regime van Miklós Horthy. Ik ben een geesteskind van 1989. Toen dachten we: daar in Oost-Europa verlangen ze naar vrijheid, ze willen worden zoals het democratische West-Europa. Nou, vergeet het maar.’

Het doet me denken aan ‘Het uur van de wolven’ van de Italiaanse essayist Giuliano da Empoli, waarin hij schetst dat de tendens richting autoritarisme niets nieuws is, maar een terugkeer naar een politieke opstelling zoals die het grootste deel van de geschiedenis is geweest.

‘Ja, ik denk dat hij gelijk heeft. Je ziet dit in Oost-Europa duidelijk terug, zelfs in Polen en Tsjechië, waar een heroïsche oppositie is geweest tegen het communisme. Hongarije kende die heroïsche oppositie niet.’

En de Hongaarse opstand van 1956 dan?

‘Dat is precies de reden dat hier in 1989 geen oppositie was, omdat er in 1956 duizenden mensen zijn gedood en gevlucht. Dat scheidde Hongarije van de rest van het blok. Maar als je kijkt naar heel Oost-Europa, is de transitie naar liberale marktvrijheid heel moeizaam geweest. Het economische model dat instinctief wordt begrepen is dat alle economische macht vanuit de staat naar beneden vloeit, wat betekent dat je toegang moet hebben tot staatsfunctionarissen. Daar begint corruptie, en dat maakt het liberale vrijemarktdenken meer aspiratie dan realiteit.’

Over dat gat tussen liberaal-democratische idealen en de praktijk schreef Ignatieff een kleine bibliotheek vol. In 1998 bracht hij een biografie uit van de liberale politiek filosoof Isaiah Berlin. In de vroege jaren van de 21ste eeuw analyseerde hij in Empire Lite de tekortkomingen van interventie en natievorming in Afghanistan, Bosnië en Kosovo, en in The Lesser Evil de ethiek van de war on terror. Het was een persoonlijk onderzoek voor Ignatieff, die in 2003 zijn steun uitsprak voor de Amerikaanse inval van Irak, een standpunt waar hij later spijt voor betuigde. Uiteindelijk ondergroef die oorlog de op regels gebaseerde wereldorde die Ingatieff begin deze eeuw bepleitte in zijn boek The Rights Revolution.

Inmiddels is dat een voorbije wereld, zo geeft hij toe, als gevolg van een genadeklap die werd uitgedeeld door de VS. Mensen blijven hangen in het verhaal over het verdwijnen van de rules-based internationale orde, zegt Ignantieff in zijn Hongaarse studeerkamer, ‘maar dat station zijn we allang gepasseerd. Waar we wél zijn? Bij de vraag of er regimes zijn die een onopzettelijke kernoorlog kunnen voorkomen.’

Hij vervolgt: ‘Trump gelooft dat de beste stabiliteit tot stand komt via een deal tussen de drie grootmachten China, Rusland en Amerika, en dat de wereldorde een hoogstpersoonlijke aangelegenheid is tussen drie individuen. Deze blik op internationale politiek is destructief voor instituten, maar biedt vooral geen perspectief op machtslimieten die nota bene het eigenbelang van de grootmacht dienen. Zelfs de VS, met hun enorme defensie-uitgaven, hebben een belang bij het limiteren van hun nucleaire capaciteiten en autonome wapens. We willen niet dat de Derde Wereldoorlog ontstaat door een ongelukje. Dus we moeten de lijntjes kort houden en een aantal de-escalatie-hotlines opzetten.’

In een recent essay op mediaplatform Substack, getiteld Predatory Hegemons, gaat Ignatieff verder in op de dynamiek tussen wat hij ‘roofzuchtige grootmachten’ noemt. ‘Amerika, China en Rusland sluipen door de wereld en veranderen een op