C2026

Bescherm de democratie in 8 stappen (deel 2) Hoe Nederland ‘Trump-proof’ kan worden De uiterst rechtse opmars zet door, ook bij de gemeenteraadsverkiezingen. Wat moeten politieke partijen, ambtenaren en ngo’s doen om te voorkomen dat Nederland straks de Verenigde Staten achterna gaat?

Koen Haegens beeld Milo

25 maart 2026 – verschenen in nr. 13

Cadeau geven

Delen Leeslijst

‘Als we nú naar de kerk gaan, zijn we nog op tijd voor catechisatie.’ Het groepje jongeren tuurt naar de actievoerders die, wapperend met Nederlandse vlaggen, zich in de nauwe doorgang tussen het dorpshuis van Bleskensgraaf en de parkeerplaats hebben verzameld. Een uur geleden zijn ze in een lange stoet toeterende auto’s vanuit de buurdorpen aan komen rijden. Vooraan een tractor. Aan het eind een busje met oranje lichten en een groot bord: ‘convoi exceptionnel’.

De sfeer heeft wat weg van een opgefokt oud-en-nieuw, inclusief roze vuurwerkgloed boven het kleine dorp aan de Alblas. Bleskensgraaf maakt deel uit van Molenlanden. De fusiegemeente, in het Zuid-Hollandse deel van de Biblebelt, is bekend van het bij Amerikaanse, Duitse en Japanse toeristen zo geliefde Kinderdijk met zijn molens. Maar op deze dinsdagavond vergadert de gemeenteraad in het dorpshuis over de komst van 251 minder gewenste buitenlanders. Spandoeken met teksten als ‘Vol=vol’ en ‘Send them home’ maken duidelijk hoe de demonstranten daarover denken.

Het groepje jeugdige kerkgangers besluit nog vijf minuten te blijven. ‘Als er dan niks gebeurd is, gaat het er ook niet meer van komen.’ Uit draagbare luidsprekers klinkt een door AI gemaakt nummer: Wij zeggen nee, nee, nee, tegen een AZC. Terwijl jonge mannen met sjaals voor hun gezicht op de ramen van het vergadergebouw bonzen, gaat de zoveelste rookbom af. De dichte, verstikkende mist waait door de schuifdeuren naar binnen, langs de beveiligers. Het rookalarm loeit.

Dan wordt de menigte opgedragen om de ingang vrij te maken. ‘De politie wil ons zo naar achteren hebben’, roept een man met lange haren door een megafoon. ‘Misschien moesten we maar een keertje blijven staan!’ Een half uur later gaan er Romeinse kaarsen aan. ‘Kankerjoden’, klinkt het door de megafoon. Achteraf wordt gezegd dat een deel van de actievoerders naar binnen wilde dringen, naar de raadsvergadering. Ze bekogelen de politie met stenen en glas. Er vallen klappen, maar er worden geen arrestaties verricht.

Elke week is er ergens in Nederland wel een protest tegen asielzoekers. Of drie. De opkomst is doorgaans hoog. Vaak blijft het rustig, met bewoners die hun frustratie kenbaar maken over het Nederlandse migratiebeleid – precies zoals een democratie hoort te werken. Maar regelmatig loopt het uit de hand en moet de ME ingrijpen. Een harde kern probeert raadsleden en burgemeesters te intimideren door ze thuis op te zoeken of via andere wegen te bedreigen.

Nieuwsbrief Ontvang de selectie van de dag, met op zondag een terugblik op onze belangrijkste verhalen

Inschrijven Met een nieuw kabinet onder leiding van een D66-premier zou je het bijna vergeten, maar de uiterst rechtse opmars gaat gewoon door – en niet alleen op straat. Hoewel de pvv (tijdelijk) verzwakt is door een afsplitsing, is het totale aantal zetels voor radicaal- en extreem-rechts in de Tweede Kamer gegroeid. Hetzelfde geldt voor de gemeenteraadsverkiezingen. Partijen die zich het felst tegen de komst van een azc keren, zoals Forum voor Democratie, hebben door heel Nederland winst geboekt. En terwijl het Sociaal en Cultureel Planbureau constateert dat het leeuwendeel van de bevolking het democratische systeem nog altijd steunt, blijkt een kleine meerderheid van de pvv-aanhangers er geen vertrouwen meer in te hebben.

In andere Europese landen is de situatie nog zorgelijker. Over ruim een jaar zijn er presidentsverkiezingen in Frankrijk. Jordan Bardella, de kandidaat van Rassemblement National, staat in de peilingen comfortabel aan kop. Ondertussen blijft in Duitsland de steun voor het AfD groeien, terwijl in Groot-Brittannië Reform UK nu de populairste partij lijkt. Het is koren op de molen van de Amerikaanse president Trump. In de National Security Strategy werd eind vorig jaar aangekondigd dat zijn regering het ‘verzet’ gaat steunen van ‘patriottische Europese partijen’.

Twee decennia terug leefde de helft van de wereldbevolking in een autocratie. Inmiddels gaat het om twee op de drie mensen. Wat stellen in Nederland de democratische krachten daar tegenover? Wachten zij lijdzaam af hoe uiterst rechts blijft groeien? Hoe het ene na het andere land valt voor de autoritaire verleiding, als dominostenen? Of is er een manier om hier en nu al actie te ondernemen – maar hoe dan?

Stap 1 Tijd voor een democratische check-up Een jaar nadat Joost Sneller als piepjonge beleidsmedewerker was begonnen in de Tweede Kamer maakte hij iets unieks mee. Het was eind 2006. Het Binnenhof was in de ban van wat al snel de ‘generaal pardon-crisis’ ging heten. Twee keer had de omstreden demissionaire minister voor Vreemdelingenbeleid en Integratie, ‘IJzeren Rita’ Verdonk, een motie naast zich neergelegd en daarmee een Kamermeerderheid genegeerd. Het leidde tot een motie van afkeuring.

Daarop volgde een historische primeur, maar wel een dubieuze. Er gebeurde namelijk helemaal niets. Voor het eerst in de geschiedenis ging een bewindspersoon gewoon door. Tegen de zin van de volksvertegenwoordiging in. Uiteindelijk besloot het demissionair kabinet-Balkenende III dat Verdonk met een gewijzigde portefeuille mocht aanblijven. Het deed Sneller, die in de avonduren rechten studeerde, beseffen dat de Nederlandse parlementaire democratie minder robuust is dan we denken. ‘Plotseling ontdekten we dat het nergens in onze regels staat dat een minister op zo’n moment ook daadwerkelijk moet vertrekken.’

Twintig jaar later heeft Sneller zich ontpopt tot een parlementariër met een missie. Bij elk verworven recht en elk democratisch gebruik vraagt hij zich af: ligt dat wel vast in een wet? Of kan een kwaadwillende politicus hier ooit misbruik van maken? Het liefst zou hij, met behulp van een soort ethische politieke hackers, kijken hoe ver iemand die de rechtsstaat wil vernietigen daarmee kan komen.

‘We denken graag dat zoiets in Nederland coalitieland onmogelijk is’, vertelt Sneller op zijn werkkamer in Den Haag. In een hoek ligt een verzameling ballen in alle kleuren en maten: een lobby-actie vannoc*nsf richting zijn collega die over sport gaat. ‘Die brede coalities kunnen inderdaad een matigende invloed hebben’, vervolgt hij. ‘Maar ik vond de recente ervaring met staatsnoodrecht, waarbij pvv-minister Marjolein Faber zonder fatsoenlijke aanleiding een asielcrisis wilde uitroepen, niet bepaald geruststellend.’

In de aanloop naar de verkiezingen somde Sneller de zwakste plekken van de Nederlandse democratie en rechtsstaat nog eens op, inclusief oplossingen. De naam van het document is een knipoog naar het beruchte Project 2025, waarmee de Amerikaanse denktank The Heritage Foundation het fundament legde voor Trumps alleenheerschappij. ‘De rechtsstaat is zo vanzelfsprekend als zuurstof’, begint Project 2026: Democratisch offensief. ‘Pas als je probeert twee minuten je adem in te houden, besef je ten volle wat je alle dagen voor lief neemt. Zo is het ook met de vrijheden en rechten die we te danken hebben aan onze democratische rechtsstaat.’

Sneller wil onder andere dat de minister van Justitie en Veiligheid geen gratie meer mag verlenen. Dat is namelijk precies wat Trump heeft gedaan, bijvoorbeeld voor de daders van de gewelddadige Capitool-bestorming in 2021. Ook moeten Nederlandse rechters wetten kunnen toetsen aan de grondwet. Het eerste grote succes is bijna een feit. Nu kan de minister nog persoonlijk opdracht geven om iemand te vervolgen. Om daar een einde aan te maken diende Sneller vijf jaar geleden een wetsvoorstel in dat de politieke onafhankelijkheid van het Openbaar Ministerie veilig stelt. Onlangs nam de Tweede Kamer het aan. Nu is het wachten op goedkeuring van de senaat. Dus ja, Nederland ‘Trump-proof’ maken is een zaak van lange adem. ‘Misschien hadden we nóg eerder moeten beginnen’, verzucht Sneller.

Stap 2 Bescherm de media tegen (br)oligarchen Naast de rechterlijke macht hebben autoritaire leiders nog een ander favoriet doelwit: de journalistiek. In Hongarije heeft premier Orbán vrijwel alle belangrijke kranten en televisiezenders het zwijgen opgelegd. Niet door ouderwetse censuur à la China of Noord-Korea, maar met behulp van de ‘vrije markt’. Bevriende oligarchen kopen kritische media op en maken ze onschadelijk.

Het Witte Huis lijkt datzelfde draaiboek te volgen. Het meest recente voorbeeld is de overnamestrijd rond Warner Bros. Aanvankelijk zag het ernaar uit dat de televisie- en filmproducent, eigenaar van onder meer het in Nederland populaire streamingplatform hbo en nieuwszender cnn, in handen van Netflix zou komen. Totdat Donald Trump op een zondag in december een onderonsje had in de presidentiële loge van het Kennedy Center. Naast hem zat David Ellison, de baas van concurrent Paramount én het zoontje van de steenrijke Republikeinse geldschieter Larry Ellison. De volgende ochtend kwam hij met een vijandelijk overnamebod.

Het vervolg laat zich raden. De president himself sprak hardop twijfels uit over het grote marktaandeel van Netflix – ‘dat kan een probleem zijn’. Dit concern besloot geen hoger bod te doen, waarna Paramount er met de buit vandoor ging. Ellison heeft naar verluidt al beloofd dat hij stevig zal ingrijpen bij het Trump-kritische cnn.

Het kan geen kwaad om eens door deze bril naar Nederland te kijken. De belangrijke televisiezenders en dagbladen zijn hier gelukkig politiek onafhankelijk. Ze maken alleen wel deel uit van grote, private conglomeraten. Dat kan ze in theorie kwetsbaar maken voor nieuwe eigenaren met diepe zakken en foute bedoelingen.

Een acutere dreiging komt van de ‘broligarchen’: Elon Musk, Mark Zuckerberg en andere bazen van buitenlandse techbedrijven als