C2026

Ga naar de inhoud

Theorie en praktijk van het illiberalisme De illiberalen van nu zijn niet de fascisten van toen Om de uitholling van de westerse rechtsstaat beter te begrijpen biedt het concept van illiberalisme betere aanknopingspunten dan populisme, fascisme, autoritarisme of rechts-extremisme. Vooral het werk van Marlène Laruelle is verhelderend.

Frank van Vree

7 januari 2026 – uit nr. 1-2

Cadeau geven

Delen

Leeslijst

De Hongaarse premier Viktor Orbán samen met muzikanten na hun optreden voor het Nationaal Museum in Boedapest, op de nationale feestdag van het land, 15 maart 2024 © Attila Kisbenedek / AFP / ANP In mei 2024 reisde de Hongaarse premier Viktor Orbán naar Washington, niet om president Joe Biden te ontmoeten, maar de man die kort daarvoor de Republikeinse voorverkiezingen had gewonnen, Donald Trump. Ondiplomatiek, maar verrassend was Orbáns keuze voor Trump niet. Terwijl Biden hem zag als een politicus die ‘op zoek was naar een dictatuur’, orakelde Trump dat er niemand was ‘die beter, slimmer of een betere leider’ was dan Viktor Orbán, ‘hij is fantastisch… hij is een geweldige leider’.

Trump was echter niet de enige, zelfs niet de belangrijkste reden voor Orbáns bezoek aan Washington. Hij was er op uitnodiging van de Heritage Foundation, de machtige, exclusieve denktank voor rechts Amerika. Voor een besloten gezelschap werkte Orbán in een lezing alle thema’s van zijn eigen politieke agenda af, tot grote tevredenheid van de aanwezigen. Veel van deze ideeën sloten immers naadloos aan bij Project 2025, het programma dat een jaar eerder door de Heritage Foundation was gepubliceerd en waarin werd voorgesteld de federale regering van de Verenigde Staten te hervormen en de uitvoerende macht veel meer bevoegdheden te geven, met het doel een uiterst rechts, christelijk-nationalistisch beleid te realiseren.

De bijeenkomst in Washington vormde een mijlpaal in de steeds nauwere internationale samenwerking tussen rechts-conservatieve, extreem-rechtse en populistische organisaties en personen uit verschillende westerse landen, een ontwikkeling die hand in hand is gegaan met hun electorale opmars. Wat deze bewegingen met elkaar gemeen hebben, is hun streven de invloed en autonomie van andere instituties, zoals rechtbanken, controlerende lichamen, media en universiteiten terug te dringen ten gunste van de centrale uitvoerende macht; nationale soevereiniteit ver te verheffen boven internationale samenwerking; minder ruimte te bieden voor individuele rechten en rechten van minderheden; en traditionele waarden en hiërarchieën te versterken waar het gaat om gender en familie, religie, kunst, nationale symboliek en geschiedenis. Niet zelden klinken bij dit alles xenofobe, soms ronduit racistische geluiden door, direct verbonden met opvattingen over de ‘ware’ aard en cultuur van het ‘eigen volk’.

Niet alleen in de media en de politiek, ook in de wetenschap wordt geworsteld met de vraag waar deze bewegingen ideologisch gezien geplaatst moeten worden en hoe ze met elkaar samenhangen. Kregen ze aanvankelijk vooral etiketten opgeplakt als ‘populistisch’ of ‘rechts-populistisch’ (PVV, Vox in Spanje) dan wel extreem-rechts (Fratelli d’Italia, Lega Nord, Front National, Vlaams Blok), nu vallen steeds vaker termen als autocratisch of fascistisch, met name in het geval van regimes in landen als Hongarije, Slowakije en, natuurlijk, de VS. Grote, alarmerende woorden, die tegelijk veel vragen oproepen.

Dat laatste geldt ook voor andere concepten die in dit verband uit de grabbelton van de geschiedenis worden opgevist. Trump, Erdogan, Bolsonaro – ze passen ook naadloos in oudere politieke theorieën over caesarisme en bonapartisme, zoals uiteengezet in De achttiende brumaire van Louis Bonaparte (1852) van niemand minder dan Karl Marx of de Notities uit de gevangenis van Antonio Gramsci, vanaf 1927 opgetekend in de kerkers van Mussolini. In deze klassieke werken werd al uitvoerig stilgestaan bij de tekorten van de liberale democratie en de mogelijk tirannieke, autoritaire uitkomst van democratische electorale processen. Volgens sommige historici zou het dan ook zinvoller zijn om figuren als Javier Milei of Donald Trump te vergelijken met Napoleon en zijn neef Napoleon III of de revanchistische Franse generaal Boulanger dan met Hitler of Mussolini, zo bleek niet lang geleden tijdens een conferentie aan de Universiteit van Göttingen, georganiseerd door de Italiaanse historica en Gramsci-expert Francesca Antonini. Het zijn nuttige en verrijkende oefeningen, maar toch wordt al snel duidelijk dat dergelijke theorieën over het bonapartisme en caesarisme uiteindelijk te weinig concrete aanknopingspunten bieden om vat te krijgen op het ideologische karakter van hedendaagse bewegingen en hun leiders en de omstandigheden waarin zij opereren.

Datzelfde bezwaar geldt voor het concept populisme. Ook dat is problematisch, omdat het weinig tot niets zegt over de ideologische richting van een partij of politicus, maar in de eerste plaats betrekking heeft op de vorm en de taal waarin politiek wordt bedreven. Populisten zeggen op te komen voor de ‘werkelijke’ belangen van de meerderheid, tegen elites die slechts hun eigen zaken zouden dienen. Ze beroepen zich graag op democratische beginselen, maar tonen tegelijk weinig respect voor democratische instituties en rechten van minderheden. Populisme is in de eerste plaats een ‘discursief kader’, in de woorden van politicoloog Paris Aslanidis, maar voor welke zaak dit wordt ingezet, ligt daarmee niet vast. Politici van links tot rechts kunnen zich bedienen van populistische strategieën en praktijken.

Waar concepten als populisme en autoritarisme tekortschieten, hebben de termen ‘illiberalisme’ en ‘illiberale democratie’ meer te bieden. De begrippen gaan terug op een baanbrekend essay uit 1997, The Rise of Illiberal Democracy, van de hand van de Indiaas-Amerikaanse journalist en schrijver Fareed Zakaria. In dat artikel, gepubliceerd in Foreign Affairs, waaraan hij destijds was verbonden, waarschuwde Zakaria voor het uitbundige optimisme dat zich na de ondergang van het communisme van de westerse wereld had meester gemaakt, een euforie waar het boek van Francis Fukuyama, Het einde van de geschiedenis en de laatste mens, nog geen drie jaar na de val van de Muur gepubliceerd, misschien wel de meest uitgesproken exponent was. Terwijl Fukuyama de ondergang van het communisme bestempelde als de definitieve triomf van de liberale democratie en markteconomie, betoogde Zakaria dat dit nog maar te bezien was.

Democratisering en liberalisering, zo waarschuwde hij, hoefden niet noodzakelijk samen te gaan. Met name in Latijns-Amerika, Oost-Europa en delen van Azië lieten democratisch gekozen regimes zich weinig tot niets gelegen liggen aan liberale beginselen als pluralisme, individuele vrijheden en checks and balances. Ze negeerden stelselmatig de constitutionele beperkingen van hun macht en ontnamen hun burgers fundamentele rechten en vrijheden, zo schreef Zakaria. Hij vond dat een gevaarlijke ontwikkeling, niet alleen voor de burgers van de betreffende landen, maar ook omdat het fenomeen van de illiberale democratie zich als een virus zou kunnen verbreiden.

Zakaria had waarschijnlijk niet kunnen bedenken hoe diep het virus van het illiberalisme zich zou invreten, ook in landen met een ogenschijnlijk stevig verankerde liberale orde. Al vanaf de late jaren negentig profileerden rechtse nationalistische en populistische partijen, te beginnen in Rusland en Centraal- en Oost-Europa, zich steeds nadrukkelijker als tegenstanders van de liberale democratie – een sluipende contrarevolutie tegen de door de VS en de Europese Unie gedicteerde politieke, economische en culturele globalisering.

Maar terwijl Poetin en zijn medestanders zich steeds verder verwijderden van wat zelfs maar leek op een democratisch stelsel, hielden de antiliberale partijen en regeringen in de meeste andere landen, zoals Hongarije, Polen en Turkije, vast aan wat je een minimalistische opvatting van democratie kunt noemen: een meerpartijenstelsel, regelmatige verkiezingen met, soms, referenda, vrijheid van meningsuiting en vergadering. Tegelijk keerden ze zich tegen wat Zakaria in 1997 had bestempeld als de grondslagen van het constitutionele liberalisme, waarin het juist gaat om de beperking van de macht door checks and balances, in de vorm van andere, min of meer autonome machtscentra zoals rechtbanken, politieke partijen, regionale regeringen, universiteiten, culturele instellingen en media – instituties die borg moeten staan voor pluralisme en de bescherming van minderheden.

Precies deze beginselen worden door de antiliberale democraten, van Hongarije tot de VS, ondermijnd. Zij tornen aan de zelfstandigheid van de rechterlijke macht, proberen universiteiten, media en musea naar hun hand te zetten, propageren een radicaal meerderheidsbeginsel en hebben een sterke voorkeur voor besturen per decreet, centralisatie en het benoemen van personen op basis van loyaliteit in plaats van competentie. Zakaria’s vrees is dus waarheid geworden – in die zin laat The Rise of Illiberal Democracy zich lezen als een routeplanner voor een hele reeks van rechts-nationalistische bewegingen en populisten, tot en met Trump en zijn vele Republikeinse medestanders.

De Hongaarse premier Viktor Orbán en president Donald Trump in het Oval Office, november 2025 © Daniel Torok / White House Een cruciaal moment in de ontwikkeling van het concept van de illiberale democratie was de omhelzing ervan door de Hongaarse premier Victor Orbán in een lezing voor de jaarlijkse Bálványos Zomeruniversiteit en Studentenkamp in het Roemeense stadje Băile Tuşnad, in juli 2014. De boodschap was ondubbelzinnig: een democratie hoeft ‘niet noodzakelijkerwijs liberaal te zijn’, aldus Orbán: ‘De nieuwe staat die we in Hongarije aan het opbouwen zijn, is een illiberale staat, een niet-liberale staat.’

Deze nieuwe illiberale staat moest een antwoord zijn op het falen van het libe

Ga naar de inhoud

Venezuela en de Donroe-doctrine De 51ste staat Sinds de Tweede Wereldoorlog wierpen de VS minstens twee dozijn regeringen in Zuid-Amerika omver. Donald Trump pakt deze lijn weer op. Is zijn aanval op Venezuela het begin van een nieuw, schaamteloos, Amerikaans interventionisme?

Sebastiaan Faber + Bio

5 januari 2026 – uit nr. 1-2

Cadeau geven

Delen

Leeslijst

Donald Trump na de persconferentie over de Amerikaanse aanval op Venezuela, 3 januari © Jonathan Ernst / REUTERS Toen de onderzoeksjournalist Seymour Hersh midden jaren zeventig onthulde dat de CIA verschillende buitenlandse machthebbers had geprobeerd te vermoorden, stelde president Ford een onderzoekscommissie in die een stortvloed van schokkende verhalen opleverde over de geheime operaties van de Amerikaanse inlichtingendiensten. ‘Het was volslagen waanzinnig’, zegt Hersh in Cover-Up, een nieuwe Netflix-documentaire over zijn werk. ‘Moordaanslagen buiten de grenzen, binnenlandse spionage, psychologische experimenten…’

Henry Kissinger, die in 1973 als National Security Advisor van de Verenigde Staten de Chileense generaal Pinochet een handje had geholpen met zijn staatsgreep tegen de democratisch verkozen – en later vermoorde – president Allende, bleef alles glashard ontkennen. (‘Er is nooit een plan geweest om buitenlandse leiders om het leven te brengen’, loog hij na zijn verhoor voor een senaatscommissie in 1975.) Toch leidden de schandalen uit die tijd tot belangrijke wetsveranderingen, waaronder een verscherping van de controlefunctie van het Congres en een verbreding van de Freedom of Information Act (FOIA), de Amerikaanse versie van de Wet open overheid. Vooral dat laatste bleek een machtig democratisch wapen. De FOIA heeft onderzoekers de afgelopen vijftig jaar in staat gesteld om de meest gênante overheidsgeheimen aan het licht te brengen.

Na de Amerikaanse aanval op Venezuela en de ontvoering van president Nicolás Maduro en zijn vrouw kunnen we stellen dat de FOIA zijn beste tijd heeft gehad. Niet omdat de Amerikaanse overheid het recht niet meer schendt, maar omdat zij niet langer haar best lijkt te willen doen om dat te verbergen. Donald Trump en Marco Rubio zijn Nixon en Kissinger niet. Wat de laatsten angstvallig geheimhielden, daar komen de huidige leiders van de Verenigde Staten openlijk voor uit.

‘Wat ik gisteravond gezien heb’, zei Trump tegen de pers na de operatie in Caracas, ‘was een uiterst precieze aanval op de soevereiniteit.’ Hij voegde daaraan toe: ‘Ze hebben onze olie gestolen, dat konden we niet ongestraft laten’, en: ‘Wij gaan het land voorlopig runnen. Er komt straks een hele hoop geld uit de grond.’ Pete Hegseth, de minister van Defensie, deed er nog een schepje bovenop: ‘Onze vijanden zijn gewaarschuwd. Wij kunnen onze wil opleggen aan wie dan ook, wanneer dan ook.’

‘Die persconferentie vond ik eerlijk gezegd nog schokkender dan de aanval zelf’, bekent Peter Kornbluh, die als medewerker van het National Security Archive al zo’n veertig jaar lang de FOIA gebruikt om over Amerikaanse misdragingen in Latijns-Amerika te schrijven. ‘Dit is een complete terugkeer naar de jaren van Teddy Roosevelt, het gouden tijdperk van de gun boat diplomacy, toen de VS hun macht in de regio botvierden, gewoon omdat het kon, onder het motto might makes right. Deze interventie in Venezuela brengt niet alleen de regio in gevaar, maar is een bedreiging voor de hele wereldorde die na de Tweede Wereldoorlog is opgezet – een orde waarin de soevereiniteit van staten en het principe van niet-inmenging de basis vormen van het internationaal recht.’

De maanden die voorafgingen aan de operatie van 3 januari waren, om Gabriel García Márquez te parafraseren, een kroniek van een aangekondigde aanval. ‘Ze wisten dat we het op hen gemunt hadden’, zei Trump op zaterdag tegen de pers, ‘en toch hebben we ze overmand.’ In november repte de Nationale Veiligheidsstrategie al van een hernieuwd imperialistisch elan, te beginnen met een remake van de Monroe-doctrine, om de absolute Amerikaanse dominantie op ‘ons’ halfrond veilig te stellen – ideeën waar Trump op zijn persconferentie direct naar verwees.

‘Venezuela verwelkomde buitenlandse vijanden in onze regio’, zei hij. ‘Daarmee overtrad het de kernprincipes van ons buitenlands beleid, die teruggaan op de Monroe-doctrine, die ze nu ook wel de Donroe-doctrine noemen.’ En hij deed een belofte: ‘Onder onze nieuwe nationale veiligheidsstrategie zal er aan de Amerikaanse dominantie op het westelijk halfrond nooit meer worden getornd.’

‘We zijn in een nieuw tijdperk beland, een periode van openlijk, naakt en onbeschroomd imperialisme’, zegt Kornbluh. ‘Trump denkt oprecht dat de olie van Venezuela toebehoort aan de VS. Al in zijn eerste ambtstermijn hield hij tegenover John Bolton vol dat Venezuela simpelweg deel uitmaakt van de Verenigde Staten. Trump heeft de illusies van een keizer – maar ja, wat is een keizer zonder rijk? En aangezien hij er niet in is geslaagd om Canada te dwingen de 51ste Amerikaanse staat te worden, richt hij nu zijn blik naar het zuiden. En er is niets of niemand die hem een strobreed in de weg legt.’ Trump en Rubio maakten op zaterdag inderdaad duidelijk dat dit wat hun betreft pas het begin is. De overname van Venezuela, zeiden ze, geldt als een waarschuwing voor andere Latijns-Amerikaanse leiders die het wagen om het gezag van de VS te tarten. Om te beginnen die van Cuba en Colombia.

Dat de VS zich mengen in Latijns-Amerikaanse politiek is natuurlijk niets nieuws. Alleen al sinds de Tweede Wereldoorlog heeft het land minstens twee dozijn regeringen in de regio omvergeworpen, meestal door strategische steun te verlenen aan lokale coupplegers, maar zo nodig ook door middel van moordaanslagen of directe militaire interventie. ‘De VS opereren al sinds de negentiende eeuw vanuit de aanname dat het, als sterkste jongen van de straat, het recht heeft om de veiligheid, politiek en economieën van alle landen op het halfrond te controleren’, zegt Kornbluh. ‘Tijdens de Koude Oorlog werd dat beleid tijdelijk gerechtvaardigd als deel van de wereldwijde strijd tegen het communisme. Maar de operatie in Venezuela bevestigt de continuïteit van die tweehonderd jaar oude koers op de meest flagrante manier. Als er iets is wat we Trump kunnen nageven, is het dat hij transparant is over zijn hebzuchtige doeleinden.’

De Venezolanen zelf koesteren dan ook weinig illusies. ‘De meeste mensen die ik spreek zijn bang en kijken de kat uit de boom’, zegt Eva van Roekel, die als antropoloog al jaren onderzoek doet in het land. ‘Veel mensen zijn blij dat Maduro weg is, vooral de oppositie, die per slot van rekening al twintig jaar probeert van Chávez en Maduro af te komen. Maar ze hebben geen idee wat hun nu te wachten staat. Voorlopig blijven de chavisten de dienst uitmaken. En de Venezolanen kijken er niet bepaald naar uit om nu door de VS gekoloniseerd te worden. Het blijft een keuze tussen twee kwaden, maar dat zijn ze zo langzamerhand wel gewend. Dat Maduro door de VS is ontvoerd in een speciale militaire operatie van een elite-eenheid was wat men zich wel kon voorstellen, maar de manier waarop, met bombardementen en meer dan veertig dodelijke slachtoffers, dat is voor veel Venezolanen echt een brug te ver. En die mogelijke tweede, “nog veel grotere” aanval waar Trump mee dreigt, jaagt natuurlijk veel angst aan.’

Ook de trant van Trumps verhaal, waarin de VS zijn ‘gestolen’ olierijkdom terugeist, roept brede weerstand op, zegt Van Roekel. ‘Het is waar dat de oliewinning op een laag pitje staat en dat de infrastructuur sterk verouderd is, hoewel dat ook aan de sancties te wijten is, die het onmogelijk maken Amerikaanse onderdelen te vervangen. Dat buitenlandse mogendheden zich vooral voor het land interesseren vanwege zijn olievoorraad, nemen veel Venezolanen voor lief. Maar het is wel hún olie. Een terugkeer naar het verleden, waarin alle opbrengst wegvloeide naar de VS, of waarin de oliewinning tot grote economische ongelijkheid leidde, is onaanvaardbaar.’

Peter Kornbluh verwacht ook elders in Latijns-Amerika een tegenreactie. ‘In het begin van de twintigste eeuw kregen de VS de rekening gepresenteerd van hun gun boat diplomacy: een golf aan ressentiment waarin de burgers van Latijns-Amerika zich massaal tegen de VS mobiliseerden en op de bres sprongen voor hun grondstoffen, politiek en cultuur. Onder die druk besloot president Franklin Roosevelt om het roer om te gooien en in te zetten op de Good Neighbor Policy. We staan nu aan het begin van een nieuwe cyclus van schaamteloos Amerikaans interventionisme, dat uiteindelijk opnieuw zal leiden tot nationalistische opstanden in Latijns-Amerika. Mocht Donald Trump het wagen Mexico aan te vallen, bijvoorbeeld, dan radicaliseert de bevolking direct. Ook een aanval op Cuba zou op het hele continent heel veel losmaken, ook al heeft het eiland een groot deel van zijn iconische status inmiddels verloren.’

Is Trump zich bewust van deze risico’s? Kornbluh betwijfelt het. ‘Ik heb in de loop der jaren genoeg interne documenten gelezen om te weten dat Amerikaanse presidenten in het verleden ambtenaren hadden die hen wezen op de gevaren van diplomatieke crises. Dat is precies de reden waarom de cia altijd in het geheim opereerde en de overheid die operaties ontkende. Voor Trump heeft de cia een andere rol. Omdat hij de hele wereld wil laten zien hoe machtig hij wel niet is, vertelt hij iedereen precies wat de cia doet.’

Daarnaast is het goed mogelijk dat Trump en zijn team, in hun opschepperigheid, de mate van planning overdrijven, stelt de politieke journalist Josh Marshall. ‘Ik heb het sterke vermoeden dat ze aan het improviseren geslagen zijn’, schreef hij in Talking Points Memo. ‘Ik denk niet dat er één enkele reden is waarom we de president van Venezuela ontvoerd hebben, een hele hoop boten hebben opgeblazen, en de marine in de regio hebben gestationeerd. Ik vermoed dat verschillende facties in de regering dit om verschillende redenen hebben ge