Een rechter blijkt hoogstpersoonlijk duizenden zeer tijdrovende informatieverzoeken te hebben ingediend bij honderden gemeenten. Zo wilde hij laten zien dat het eenvoudig is om misbruik te maken van de openbaarheidswet. ‘Deze rechter zaagt aan de stoelpoten van de onpartijdigheid van de rechterlijke macht.’
Dossiers: De gesloten overheid, De rechtsstaat Auteurs: Luciën Hordijk, Bas van Beek, David Davidson Beeld: © Merel Corduwener Audio: Hannah Veldhoen
Wat is het nieuws?
Een bestuursrechter die rechterlijke uitspraken deed in zaken over de Wet open overheid (Woo), blijkt persoonlijk duizenden ontwrichtende Woo-verzoeken te hebben verstuurd naar alle gemeenten in het land.
Hij deed dat naar eigen zeggen om gemeenten bewust te maken van hun ‘kwetsbaarheid’ voor misbruik van de wet, in de hoop ze te mobiliseren om in Den Haag te lobbyen voor verandering.
Zijn waarschuwingen komen opvallend overeen met zijn rechterlijke uitspraken, waarin hij vaak de kant van de overheid kiest, van jurisprudentie afwijkt en burgers beschuldigt van misbruik.
Waarom is dit belangrijk? Volgens de Grondwet dient een rechter onafhankelijk en onpartijdig te zijn zodat iedereen de grootste kans heeft op een eerlijk proces. Hoe hebben we dit onderzocht?
De Woo’ende rechter kwam in beeld nadat Follow the Money bij alle gemeenten Woo-verzoeken deed naar de schaal waarop burgers misbruik maken van de transparantiewetgeving. Hoewel dat onderzoek nog loopt, sprong er tot nu toe maar één zaak uit: die van de rechter.
Dit verhaal is onderdeel van een lopend onderzoeksdossier.
De gesloten overheid Ambtenaar Michiel kon nog niet weten dat hij één van de grootste misbruikgevallen van zijn carrière op het spoor was. Maar toen hij op 8 september 2025 een brief uit de postbus van zijn gemeentehuis viste en begon te lezen, ‘gingen de alarmbellen meteen af,’ herinnert hij zich. ‘Hier klopte geen fluit van.’
Zijn vermoeden? Een mysterieuze brievenschrijver maakte oneigenlijk gebruik van de transparantiewetgeving. En zadelde zijn kleine gemeente Voorschoten – circa 30 duizend inwoners – op met een berg onzinnig werk.
Via een beroep op de Wet open overheid (Woo), de wet die burgers en journalisten het recht geeft op overheidsinformatie, eiste de figuur een enorme hoeveelheid documenten.
Hij wilde stukken van de burgemeester, de wethouders, de ambtenaren én de gemeenteraad. Zonder specifiek onderwerp, over talloze jaargangen. En óók: alle documenten die de gemeente sinds 2012 geheim had verklaard.
De afzender communiceerde uitsluitend per post, wilde niet gebeld worden en gaf geen e-mailadres door. En hij bleek zijn correspondentie met de gemeente vanuit de koepelgevangenis in Haarlem te voeren, tegenwoordig een hippe broedplaats voor jonge bedrijven.
‘Wat is dit voor iets raars?’ dacht Michiel, terwijl een procedurele nachtmerrie opdoemde.
In het verzoek zaten namelijk steeds weer nieuwe deelvragen verstopt om andere documenten, als een soort matroesjka vol informatieverzoeken. Alleen iemand met intieme kennis van het bestuursrecht zou zo’n juridisch mijnenveld kunnen neerleggen, dacht Michiel. ‘Hier zou uiteindelijk bijna het voltallige ambtenarenapparaat mee bezig zijn,’ zegt hij.
‘Op u rust de verplichting behulpzaam te zijn bij mijn verzoeken’
En toen moest het ergste nog komen. Dezelfde maand volgden nog twee vergelijkbare brieven. In totaal ontving zijn gemeente die maand twaalf Woo-verzoeken.
Toen Michiel een kijkje nam op het gezamenlijke forum voor gemeenten, zag hij dat Voorschoten niet de enige gemeente was die platgelegd dreigde te worden door de mysterieuze brievenschrijver. Alle 342 gemeenten in Nederland hadden dezelfde brieven – of variaties daarop – ontvangen.
Het ging bij elkaar om naar schatting ruim 4000 complexe verzoeken, waardoor honderden ambtenaren door het hele land met de handen in het haar zaten. De brievenschrijver liet ze weinig ruimte, persoonlijk contact wilde hij niet. ‘Op u rust de verplichting behulpzaam te zijn bij mijn verzoeken,’ schreef hij.
© Merel Corduwener
Al snel verschenen er op het forum speculaties over de functie van de vermoedelijke persoon achter deze verzoeken, vertelt Michiel. ‘Er was een rechter bij de rechtbank van Noord-Holland met precies dezelfde naam en voorletters,’ zegt hij. Deze rechter bleek ook nog geregeld ‘opmerkelijke uitspraken’ te doen in rechtszaken over de Woo, herinnert Michiel zich. Daarin hint de rechter op breed misbruik van de wet door burgers.
Een wonderlijk verhaal. Zo wonderlijk, dat sommige collega’s van Michiel identiteitsfraude vermoedden. Daar dacht hij zelf ook aan. Michiel bekent twee keer op het punt gestaan te hebben de rechtbank hierover op te bellen. ‘Ik dacht: een rechter kan dit uit hoofde van zijn functie toch helemaal niet doen?’ Toch durfde hij het telefoontje uiteindelijk niet te plegen. Ambtenaren worden niet geacht onderzoek te doen naar de achtergrond van de mensen die openbaarheidsverzoeken doen.
‘En een rechter, die doét zoiets niet,’ dacht Michiel.
‘Dwangsommenstorm’ Inmiddels is de identiteit van de mysterieuze brievenschrijver vast komen te staan. Na onderzoek van Follow the Money blijkt het wel degelijk om de bestuursrechter in kwestie te gaan: J. Maarleveld, van de rechtbank Noord-Holland.
Een magistraat die de overheid in zijn uitspraken ruim de tijd gunt om documenten te openbaren en herhaaldelijk suggereert dat er misbruik wordt gemaakt van de Woo. In een zaak over een corona-verzoek spreekt Maarleveld zelfs van een landelijke ‘dwangsommenstorm’.
Hoogleraar staats- en bestuursrecht Wim Voermans aan de Universiteit Leiden bekeek op verzoek de brieven die Maarleveld aan gemeenten verstuurde. Zijn conclusie is hard. ‘Buitengewoon kwalijk. Met deze actie zaagt deze rechter aan de stoelpoten van de onpartijdigheid van de rechterlijke macht.’ Voermans zegt geen vergelijkbaar geval te kennen. ‘Voor zover ik weet is dit zonder precedent: een eerste geval van openlijke, rechterlijke wetsondermijning.’
FTM kwam de zaak bij toeval op het spoor. De afgelopen maanden dienden we namelijk zelf bij alle gemeenten Woo-verzoeken in. We wilden in kaart brengen of de wet voor grote problemen zorgt omdat deze in de praktijk lastig uitvoerbaar zou zijn. Alleen: overtuigende cijfers dat gemeenten massaal vastlopen door de Woo, zijn er niet.
De Woo’ende rechter Afgelopen maart vertelde een contactpersoon bij een gemeente ons dat hij eigenlijk maar één evident geval van misbruik kende: ‘Dat was iemand die ons de les wilde lezen.’
Andere gemeenten wisten bij navraag meteen om welk geval het ging. De auteur van de brieven blijkt J. Maarleveld te heten, die vanuit ‘Cupola XS’ werkt, een kantoorruimte in de voormalige koepelgevangenis in Haarlem. Maar is dit ook de rechter, zoals het gerucht wil?
Bij de rechtbank Noord-Holland blijkt inderdaad een rechter ‘J.J. Maarleveld’ te werken.
Van rechters wordt in toenemende mate verwacht dat ze zich mengen in het publieke debat, legt de rechter uit
Het nevenfunctieregister van de rechtspraak leert dat rechter Maarleveld een eenmanszaakje heeft. Dat voert volgens de Kamer van Koophandel onder meer onderzoek uit. Opvallend: het bedrijfje is pas één maand voordat het bij de Nederlandse gemeenten brieven regende, in het Handelsregister ingeschreven.
Daarnaast blijkt uit het kadaster dat Maarleveld een andere, langere achternaam voert dan die waarmee hij zijn vonnissen ondertekent. De eerste vier letters van die naam komen overeen met wat de brievenschrijver als kenmerk vermeldt op zijn brieven, vermoedelijk zodat ze bij de flexplek weten voor wie alle post is.
Cupola XS, een kantoorruimte in de voormalige koepelgevangenis in Haarlem.
We besluiten eerst bij de koepelgevangenis in Haarlem te polsen of we daar het bedrijfje en de eigenaar kunnen vinden. Maar die blijkt daar al maanden geleden vertrokken te zijn, vertelt een baliemedewerker. Dan maar naar het huisadres wat het Handelsregister koppelt aan het bedrijfje van de rechter.
‘Gezellig!’ zegt de man die opendoet. Het is rechter Maarleveld, die vrijwel direct bevestigt dat hij inderdaad de man is achter de verzoeken. Die heeft hij als privépersoon gedaan, voor onderzoek. Zijn werkgever weet ervan, benadrukt hij.
Van rechters wordt in toenemende mate verwacht dat ze zich mengen in het publieke debat, legt Maarleveld uit. Zeker als ze signaleren dat wetten ongewenste uitkomsten kunnen hebben, zoals uitvoeringsproblemen of misbruik.
Bij de Woo heeft Maarleveld sterk dat idee. Er worden soms wel tienduizenden euro’s aan dwangsommen uitgekeerd, vertelt hij. ‘Mijn gevoel is dat het soms wel erg ver gaat, dat heb je ook kunnen lezen in mijn uitspraken.’ Maar net als journalisten zegt Maarleveld te worstelen met de omvang van de problematiek, wil hij er echt wat van kunnen vinden. Dat kan alleen met data.
Hoe krijg je die? Door heel veel gemeenten aan te schrijven. En te kijken wat er gebeurt als je ‘zand in de machine gooit’.
Schaduwboksen En zand in de machine, dat kwam er. Ambtenaar Danny de Jong uit de middelgrote gemeente Hoorn kan erover meepraten. ‘Deze verzoeker was alleen maar bezig met het forceren van de wet,’ zegt De Jong, die het onmogelijk achtte de documenten op tijd te kunnen leveren. ‘Hij dwong ons bij wijze van spreken snel 100 liter water door een rietje te zuigen.’
Bij ambtenaren door het hele land groeide de frustratie
Toen een andere gemeente hem vroeg of hij niet digitaal kon communiceren, schreef de rechter – per brief – terug: ‘Ik hoop dat u de ironie niet ontgaat van deze vraag. Vijf à tien jaar geleden stelden burgers deze vraag continu aan bestuursorganen en kregen zij nul op het rekest. En nu stelt u deze vraag aan mij.’ Om vervolgens fijntjes te wijzen op het feit dat gemeenten wettelijk verplicht zijn ‘schriftelijkheid’ als ‘uitgangspunt’ te nemen – hoe onredelijk dat bij deze berg verzoeken ook is.
Bij ambtenaren door het hele land groeide de frustratie, zo blijkt uit reacties op het forum van ge
