C2026

Ga direct naar inhoud Nederlandstalige tweedehands boeken zijn een goudmijn voor AI-bedrijven: ‘Dit is een vorm van barbarij’

reportage Kunstmatige intelligentie Een aantal Nederlandse handelaren in tweedehandsboeken kreeg de afgelopen maanden ongewone bestellingen vanuit het buitenland. Het vermoeden is dat deze boeken uiteindelijk terechtkomen bij grote AI-bedrijven, die ogenschijnlijk willekeurige boeken zien als onontgonnen bronnen van hoogwaardige data om hun modellen mee te trainen.

Jorit VerkerkJorit Verkerk Jorit Verkerk

Jorit Verkerk Gepubliceerd op 21 augustus 2026 Leestijd 5 minuten

Nancy Schot in haar magazijn met tweedehandsboeken. „Ik wil andere boekenliefhebbers blij maken. Ik ben hier nooit mee begonnen om AI te voeden.” Foto Hedayatullah Amid/NRC

Nancy Schot (33) grinnikt. Sinds een aantal maanden krijgt de handelaar in tweedehands boeken nogal ongewone bestellingen. Bestellingen die uit de toon vallen.

Om drie of vier uur ’s nachts komen ze binnen. Soms bestaan ze uit één boek, soms uit vier, en dan weer koopt de buitenlandse partij vijftien boeken tegelijk. Zonder bezwaar betaalt het bedrijf meerdere keren per dag verzendkosten. De eerste keren dat dat gebeurde wilde Schot die nog wel eens terugboeken. Nu doet ze dat allang niet meer. Haar collega’s pakken de boeken uit de metershoge houten stellingkasten, verpakken ze in karton, en sturen ze naar de koper.

Op die manier heeft Antiquariaat Schot uit Hendrik-Ido-Ambacht, een dorpje onder Ridderkerk, sinds mei al „vier- tot vijfduizend” tweedehands boeken verkocht aan Canadese en Amerikaanse bedrijven. In 2018 begon de boekenliefhebber haar handel in een loods achter een dijk die het binnendijkse land beschermt tegen hoogwater uit de Oude Maas. Ze heeft zo’n 150.000 tweedehands boeken. „Vooral studieboeken: over religie, filosofie, kunst, literatuur, wetenschap, dat soort dingen. Ik heb weinig fictie, weinig romans. Daar valt weinig aan te verdienen.”

Dat ze haar collectie ooit in deze aantallen zou slijten aan Noord-Amerikaanse bedrijven had ze nooit verwacht. Ze leest voor van aan elkaar geniete A4’tjes waar recente bestellingen op staan: Taaltoetsen voor taalzwakke leerlingen in het primair onderwijs (2007). Een proefschrift genaamd Hydrodynamische ruwheid van uiterwaardvegetatie (2007). Een boekje over het Den Haag van Ferdinand Bordewijk (1999). ‘Echtscheiding kwam niet in mijn woordenboek voor’: een boekje over hoe de kerk dient om te gaan met gescheiden mensen (2000).

Nancy Schot is niet de enige Nederlandse boekhandelaar die de afgelopen maanden opvallende bestellingen uit het buitenland kreeg. NRC sprak vijf Nederlandse handelaars in tweedehandsboeken met vergelijkbare verhalen. Ook uit andere landen komen de afgelopen maanden verhalen over boekenverkopers die werden verrast door een vernieuwde interesse in hun voorraad. Op het Duitse forum Lesekauz gaat het al maanden bijna nergens anders over, en ook op Reddit delen verkopers breeduit verhalen, waarop anderen weer reageren: „Ik heb dit ook meegemaakt.”

AI-training Eén van de actiefste inkopers van al die boeken is het bedrijf Zoom Books uit Canada. Drie handelaren die NRC sprak zijn daardoor benaderd, twee zijn ermee in zee gegaan. NRC sprak verschillende AI-experts die eensgezind vermoeden dat de boeken via een bedrijf als Zoom Books terechtkomen bij Amerikaanse techbedrijven die daarmee hun AI-modellen trainen. Die hypothese werd dinsdag aannemelijker toen onderzoeksplatform 404 Media onthulde dat een boekenbestelling – waarvan ze de locatie met een AirTag van Apple konden volgen – terecht was gekomen bij een AI-trainingsfaciliteit van Amazon.

Boekhandel De Slegte, één van de grootste aanbieders van tweedehandsboeken in de Benelux, werd in juli door Zoom Books benaderd. In de mail, die NRC heeft ingezien, vertelt de medeoprichter van Zoom Books op zoek te zijn naar „meer dan 800.000 Nederlandse titels”. „We zijn van plan om langdurig boeken af te nemen”, zegt hij. Hij vraagt of De Slegte zijn inventaris in een Excel-bestand kan ontsluiten, zodat Zoom Books de gewenste boeken kan selecteren. Marnix Hokke, bedrijfsleider van De Slegte in Amsterdam, „vertrouwde het mailtje niet zo”, zegt hij, en liet het onbeantwoord. „De boeken die wij hebben, staan gewoon op onze website.”

Nancy Schot heeft grofweg 150.000 tweedehandsboeken in haar magazijn opgeslagen.Foto Hedayatullah Amid/NRC

Frans Melk, eigenaar van een antiquariaat in Hilversum, ging wel met Zoom Books in zee. Hij zegt de afgelopen maanden al „voor meer dan 2.500 euro” te hebben verkocht aan het Canadese bedrijf. Net als bij Antiquariaat Schot verkocht hij ogenschijnlijk willekeurige boeken, waarvan hij niet had gedacht dat een buitenlandse partij er ooit in geïnteresseerd zou zijn: Nederlandse kookboeken, boeken over planten, over topografie.

Buitenlandse media die verhaal kwamen halen bij Zoom Books kregen te horen dat het bedrijf „om juridische en commerciële redenen” de identiteit van zijn klanten niet kon onthullen maar dat het „geen boeken digitaliseert of vernietigt”. Het ontkent niet als datamakelaar te fungeren. Op screenshots van blogposts is te zien dat Zoom Books zich afgelopen maart, met een inmiddels verwijderde handleiding over „hoe boeken gebruikt kunnen worden voor het trainen van AI”, expliciet op grote AI-bedrijven richtte.

Onstilbare datahonger Waarom zouden grote techbedrijven via een tussenpartij als Zoom Books uiteindelijk uitkomen bij een loods in Zuid-Holland? Volgens Federico Pianzola, universitair docent computationele geesteswetenschappen aan de Rijksuniversiteit Groningen, heeft dat te maken met een hardnekkig probleem waar AI-bedrijven al jaren tegenaan lopen. Hun taalmodellen presteren opvallend slecht bij onderwerpen die weinig voorkomen in de data waarmee ze zijn getraind. Nu chatbots door een breed publiek gebruikt worden, merken AI-bedrijven dat gebruikers naar van alles vragen: hobby’s, lokale geschiedenis, specifieke vakkennis. De antwoorden daarop zijn vaak zwak, simpelweg omdat het benodigde materiaal nooit gedigitaliseerd is. Een Nederlands receptenboekje uit de jaren vijftig, legt Pianzola via de telefoon uit, staat domweg niet online.

In theorie zouden AI-bedrijven hun modellen met AI-gegenereerde tekst kunnen trainen. Maar niet voor niets willen ze juist materiaal dat vóór de succesvolle introductie van ChatGPT in 2022 is gemaakt — zoals de tweedehandsboeken van Schot. Pianzola: „Als je AI-gegenereerde teksten in de trainingsdata zou meenemen, wordt het aandeel van goede specialistische data in de dataset in verhouding nog kleiner. Daarmee slinkt de kans dat het taalmodel informatie uit die interessante niche opneemt in zijn output.”

Studieboeken over filosofie, taalkunde of streekgeschiedenis zijn volgens Pianzola om nog een reden waardevol: ze zijn geschreven om kennis over te dragen. Zo zijn ze meestal netjes opgebouwd in hoofdstukken en onderworpen aan een eindredactie. „Dat soort goed gestructureerde data vind je niet terug in gesprekken op Reddit of andere sociale media”, zegt hij.

Destructief scannen Dat grote techbedrijven op industriële schaal boeken scannen om AI-modellen te trainen, is niet nieuw. Een goed gedocumenteerd voorbeeld is het heimelijke Project Panama van Anthropic, dat aan het licht kwam toen de AI-maker in 2024 vanwege een auteursrechtkwestie voor de rechter werd gesleept. Uit de rechtbankstukken blijkt dat Anthropic op grote schaal illegale databanken met gedigitaliseerde boeken leegtrok om Claude te trainen. Maar dat was niet genoeg: het kocht ook miljoenen fysieke boeken op. Om die snel te kunnen scannen, moesten de kaften er afgesneden worden. Nadat de data waren geoogst, werden de boeken als oud papier gerecycled.

Dat zit sommige boekhandelaren niet lekker. Toen Pieter de Vries van Antiquariaat De Vries & de Vries in Haarlem hoorde over die praktijk, die ‘destructief scannen’ wordt genoemd, was hij wel „even sprakeloos”, zegt hij telefonisch. Hij vindt het een vorm van „barbarij”. Edwin van der Leij, eigenaar van antiquariaat Van Hoorn in Nijmegen, zegt om die reden niet op een aanbod van een Singaporees AI-bedrijf te zijn ingegaan. Ook hij is tegen de manier waarop hij vermoedt dat ‘ze’ met boeken omgaan.

Hoe zit het met auteursrecht? Bernt Hugenholtz, hoogleraar informatierecht aan de Universiteit van Amsterdam, zegt telefonisch dat destructief scannen van tweedehands boeken voor AI-training in Europa „hoogstwaarschijnlijk” gewoon is toegestaan. Een richtlijn uit 2019 staat toe dat auteursrechtelijk beschermd materiaal gekopieerd wordt voor tekst- en datamining — een uitzondering die, zo vermoedt hij, ook AI-training dekt. Rechthebbenden kunnen hun werk via een op-out uitsluiten, maar bij oude boeken is dat vrijwel nooit gebeurd: niemand voorzag decennia geleden dat AI zijn boek zou opslokken. „Mijn conclusie is eigenlijk heel simpel: dat oude spul is gewoon te gebruiken”, zegt Hugenholtz.

Als de boeken in Noord-Amerika worden geslacht, is het Europees recht overigens überhaupt niet van toepassing. In de Verenigde Staten staat de fair use-doctrine centraal: wat doe je met het auteursrechtelijk beschermde materiaal? In de rechtszaak tegen Anthropic besloot een federale rechter dat het gebruik van boeken voor een AI-taalmodel geldt als „transformatief gebruik” — en dus is toegestaan. Zolang AI-modellen maar niet fragmenten uit boeken onthouden en die woord-voor-woord reproduceren.

Boekhandelaar word je uit een liefde voor boeken, dat geldt net zo goed voor Nancy Schot uit Hendrik-Ido-Ambacht. „Ik wil andere boekenliefhebbers blij maken. Ik ben hier nooit mee begonnen om AI te voeden.”

Ze legt haar hand op de A4’tjes met bestellingen. Boeken die al maanden, zo niet járen, in haar stellingkasten stonden, zonder dat er interesse voor was. „Niemand ligt er natuurlijk wakker van als dit soort boeken in de shredder belandt”, zegt Schot. Maar toen ze laatst een uitgave met de zestiende-eeuwse briefwisseling van de theoloog en reformator

Gemeente Houten moet dit jaar nog 98 statushouders huisvesten 24 statushouders — vluchtelingen met een verblijfsvergunning — hebben sinds het begin van dit jaar onderdak gekregen in Houten. In de rest van het jaar moeten daar nog 98 statushouders bij komen, blijkt uit nieuwe cijfers van de ministeries van Binnenlandse Zaken en Justitie.

Martijn Klerks 3 juni 2026, 17:29 Laatste update: 3 juni 2026, 17:30 Maak ons je Google-favoriet Elk halfjaar bepaalt het Rijk hoeveel statushouders elke gemeente moet opvangen; als een gemeente in het halfjaar daarvoor te veel of te weinig heeft gedaan, telt dat mee voor de nieuwe doelstelling. Voor de gemeente Houten was de opdracht dit eerste halfjaar om 76 statushouders te huisvesten.

In vijf maanden tijd zijn dus 24 statushouders vanuit een azc naar Houten verhuisd. Voor 1 juli moeten er formeel nog eens 52 hier onderdak krijgen, aldus de cijfers van Binnenlandse Zaken. Wat overblijft — of een eventuele voorsprong eind juni — gaat mee naar het doel van het tweede halfjaar.

Mis nooit meer het laatste nieuws

Krijg een melding bij belangrijk nieuws over Woerden.

Inmiddels heeft het ministerie van Justitie bekendgemaakt hoe hoog de lat in de tweede helft van het jaar ligt: exclusief de achterstand op 1 juli moeten gemeenten een plek vinden voor 16.300 statushouders, ruim duizend mensen meer dan de doelstelling zonder achterstand voor het eerste halfjaar. Van die 16.300 statushouders moeten er 46 in Houten belanden. Dat berekent het ministerie puur op basis van inwonertal.

Tel je die 46 statushouders op bij de opgave van 52 statushouders voor de komende maand, dan kom je op de 98 statushouders voor de laatste zeven maanden van het jaar uit het begin van dit stuk.

De tekst gaat verder onder het kaartje

Alle gemeenten samen lopen al jaren achter met het huisvesten van statushouders. Gevolg: vluchtelingen met een verblijfsvergunning blijven in azc's wonen, waar ze geen leven in Nederland kunnen opbouwen en waar ze plekken bezet houden die bedoeld zijn voor asielzoekers die nog op een beslissing wachten. Voor die groep moet opvangorganisatie COA dan weer andere, soms dure, (nood)opvangplekken regelen.

Aan de andere kant concurreren statushouders met andere woningzoekers voor een sociale huurwoning. Het kabinet-Schoof wilde gemeenten daarom verbieden om statushouders voorrang te geven op de wachtlijst; de huidige woonminister Boekholt-O'Sullivan heeft dat plan voorlopig ingetrokken: gemeenten mogen zelf blijven kiezen of ze voorrang geven of niet.

In de jaren nadat ze ergens in Nederland zijn komen wonen, kunnen statushouders natuurlijk besluiten om te verhuizen. Het CBS houdt bij waar ze daadwerkelijk neerstrijken. Van alle asielzoekers en hun gezinsleden die tussen 2022 en 2024 konden beginnen met inburgeren, belandden er volgens de meest recente cijfers 215 uiteindelijk in Houten.

NIEUWEGEIN – Het Rijk heeft voorlopig geen geld voor de Rijnenburglijn. Dat heeft minister van Infrastructuur en Waterstaat Vincent Karremans aan RTV Utrecht laten weten. De tramlijn moet de Merwedelijn vanuit Nieuwegein doortrekken naar de toekomstige wijk Rijnenburg.

In het gebied zijn plannen voor 63.000 tot 75.000 nieuwe woningen. Voor de Merwedelijn is al 1,8 miljard euro beschikbaar. Voor de Rijnenburglijn is er dus nog geen extra geld. Karremans laat weten dat er op dit moment ook geen ruimte is voor nieuwe initiatieven zoals de Rijnenburglijn.

Geen luxe, maar randvoorwaarde Femina Hoekstra, woordvoerder van de gemeente Nieuwegein, vindt de tramlijn belangrijk voor de nieuwe wijk. “De Merwedelijn en de doortrekking daarvan naar Rijnenburg zijn geen luxe, maar een randvoorwaarde.” Volgens Hoekstra komt de bouw van de woningen zonder de verbinding niet of maar beperkt van de grond. Ze begrijpt dat het ministerie veel geld nodig heeft voor bestaande wegen en andere infrastructuur. Tegelijkertijd wijst ze op het woningtekort. “Juist daarom moeten we investeren in zowel het behoud van wat we hebben als in de bereikbaarheid van de woonwijken van de toekomst”, laat Hoekstra weten.

200 miljoen euro Volgens Hoekstra hebben grondeigenaren tweehonderd miljoen euro gereserveerd. “Dat onderstreept het vertrouwen in de ontwikkeling van Rijnenburg én de bereidheid om samen verantwoordelijkheid te nemen,” legt de woordvoerder uit. Ook noemt ze de Ring Utrecht belangrijk bij de keuzes over nieuwe infrastructurele projecten. “De Ring Utrecht is de draaischijf van Nederland en het functioneren hiervan is cruciaal voor ontwikkeling van woon en werklocaties”, zegt Hoekstra. Nieuwegein blijft dan ook in gesprek met het Rijk en de Tweede Kamer.